Opinie
Mark Elchardus

Dit is een waar gebeurd verhaal, niet gekker dan de samenzweringsmythes die bij ons ten tijde van Dutroux circuleerden

Mark Elchardus is professor emeritus sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opinie- maker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt wekelijks.

2 ► In pizzatent Comet Ping Pong in Washington werden minderjarige seksslaven door handlangers van Hillary Clinton gevangen gehouden. Zo ging tenminste het gerucht. © REUTERS
2 Mark Elchardus. © null

Hillary Clinton als spin van een pedofilienetwerk, dat gerucht circuleerde tijdens de laatste weken van de Amerikaanse verkiezingscampagne. Minderjarige seksslaven werden door haar handlangers gevangen gehouden in een pizzatent, Comet Ping Pong, in Washington. Het gerucht was zo hardnekkig dat verschillende kranten het wilden tegenspreken. Dat pakte averechts uit, maakte het verhaal nog waarschijnlijker in de ogen van de talrijke Amerikanen die van oordeel zijn dat mainstream-media - "de leugenmedia" - maar wat verzinnen in opdracht van een perverse politieke elite.

De believers zagen in de buurt van de pizzatent trouwens steeds meer symbolen, verscholen in de uithangborden van restaurants en winkels, die de pedofielen de weg wezen naar de seksslaven. Een man die het niet meer kon aanzien trok zwaarbewapend naar Washington. Begon de pizzatent aan flarden te schieten, maar stopte daarmee omdat hij noch op, noch onder de tafels jonge seksslaven ontdekte. Dit is een waar gebeurd verhaal. En ja, niet gekker dan de samenzweringsmythes die bij ons ten tijde van de Dutroux-zaak circuleerden. In de verhalen van eigen bodem stond weliswaar geen pizzatent centraal, maar de met fakkels verlichte kelders van kastelen waar het kruim van de Belgische elite met kruisbogen op maagden schoot.

Oubollig complotverhaal

Share

In de nieuwe stijl circuleren de complotverhalen zo massaal en razendsnel dat het verschil tussen waar en onwaar, feit en verzinsel verdwijnt

Sommige historici suggereren dat de samenzweringsmythe haar beste tijd heeft gehad, eigenlijk iets is van de 19de en de eerste helft van de 20ste eeuw. De wilde complotverhalen die in dit land opdoken rond Dutroux, alsook de mate waarin moslims wereldwijd geloven dat 9/11 niet door Al Qaida werd gepland en uitgevoerd, maar een zionistisch complot is, spreken dat tegen. De VS worden al een paar decennia overspoeld door een tsunami van complottheorieën. Een heftige aanzet daartoe werd gegeven door een boek uit 1995, The New World Order (de nieuwe wereldorde) van Pat Robertson. Volgens die leider van een zeer invloedrijke fundamentalistische beweging dient de moderne geschiedenis te worden begrepen als een samenzwering die is ontstaan in 1776 en die via vrijmetselaarsloges en joodse financiële kringen tot vandaag het wereldgebeuren bepaalt. Het ontstaan van nationale staten, de Franse revolutie, de Oktoberrevolutie, Wereldoorlogen I en II, allemaal het werk van die samenzweerders. Zij willen staten zwaar laten lenen bij privébanken omdat staten er hun onderdanen altijd toe kunnen dwingen de schulden en intresten te betalen. Die complottheorie zou dus ook de financiële en economische crisis van 2007-2008, de bail-outs van banken en de daarop volgende besparingsrondes van overheden perfect kunnen verklaren.

Toch is het een oubollig complotverhaal. Het handelt nog over vrijmetselaars en joden, traditioneel samen met jezuïeten de spil van complotten voor wereldheerschappij. In de nieuwe samenzweringsmythes zijn zij vervangen door de politieke elites. De hedendaagse complottheorieën passen perfect bij de populistische tijdsgeest: politieke elites hebben niet alleen schuld aan de achteruitgang van onze samenleving, zij zijn daarenboven betrokken bij een complot tegen die samenleving en bezoedelen, in pizzatenten of in de kelders van kastelen, alles wat ons dierbaar, ja heilig is.

Oubollig ook omdat het medium een boek was. Zo'n ding van papier, met een kaft eromheen gelijmd en een onwaarschijnlijk aantal tekens erin, gemakkelijk wel een half miljoen. De complotverhalen worden vandaag via het net, Google, Facebook, Instagram, Twitter verspreid. Binnen een paar uur worden ze honderdduizenden keren gelezen en gedeeld. Dat verandert hun impact. Bij de trage samenzweringsmythes van de oude stempel was het ergste dat het verzonnen verhaal werd geloofd. In de nieuwe stijl circuleren de complotverhalen zo massaal en razendsnel dat het verschil tussen waar en onwaar, feit en verzinsel verdwijnt. Sheryl Sandberg, de topvrouw van Facebook, beweert dat haar mensen hun best doen om dat onderscheid te maken, maar geeft toe dat zij nog nergens staan. Waarheid is een kwestie van vooringenomenheid geworden; waar is wat je het vaakst leest, wat je aangrijpt, past bij de emotie van het moment. Populisten krijgen aandacht omdat zij zich richten tot terechte en verwaarloosde zorgen, maar het is uiteindelijk op basis van dat soort "nieuwe" waarheden dat Groot-Brittannië uit de Unie stapte en Trump verkozen werd.

Lang voor er sprake was van sociale media, werd het ondermijnen van waarheid en feitelijkheid gepromoot in academische kringen. Vanaf de jaren 70 van de vorige eeuw groeide daar een archipel van "studies", disciplines zonder al te veel discipline in feite: postkoloniale studies, feministische studies, queer-studies, cultural studies. Zij delen een postmoderne gezindheid, alsook het streven naar deconstructie. De rede, de wetenschap, het zorgvuldig toetsen van hypothesen, het nuanceren met cijfers, het rechtlijnige denken en zelfs eenvoudige duidelijkheid, werden beschouwd, niet alleen als westerse eigenaardigheden, maar als vormen van imperialistisch geweld waarmee de derde wereld werd onderdrukt, de "Ander" beledigd, het "Verschil" vernield en "homogenisering" betracht. Die onwaarschijnlijke intellectuele beweging veroverde snel heel wat departementen literatuur, filosofie en antropologie, verspreidde zich ook enigszins in de rest van de universiteit, organiseerde congressen en nam wetenschappelijke tijdschriften over, waarvan de redacties niet altijd in staat bleken een parodie te onderscheiden van niet noodzakelijk ernstige maar wel ernstig bedoelde bijdragen. De populariteit van die beweging bleef beperkt tot wat academici en de studenten die zij in de war brachten, maar droeg bij aan een klimaat van onzekerheid over de grondslagen van kennis.

Nu, ten gevolge van het gebruik dat populisten van de sociale media maken, is het verschil tussen waarheid en onwaarheid, feit en verzinsel voor velen, misschien wel voor een meerderheid van de mensen vervaagd. Politiek draaide nooit om waarheid alleen, gewoon omdat politiek ook moet spreken over het wenselijke en het mogelijke. Maar vandaag wordt moedwillig, doelbewust, massaal via de sociale media gelogen. Tegen overweldigende evidentie in kan nu rustig worden gezegd "ik geloof dat niet". Er zijn zelfs bedrijven gespecialiseerd in het maken en verspreiden van vals nieuws. De gevolgen daarvan zijn heel anders dan de verwarde studenten en hun deconstruerende proffen hadden bevroed. Zij zijn ook diametraal tegengesteld aan wat de ontwikkelaars van de sociale media van hun innovaties hadden verwacht: individuele bevrijding en wereldbroederschap.

Machtswil

Share

Als het verschil tussen waarheid en onwaarheid, feit en verzinsel vervaagt, rest enkel machtspolitiek

Als het verschil tussen waarheid en onwaarheid, feit en verzinsel vervaagt, rest enkel machtspolitiek. Juist en feit is dan wat de meest machtige kan doen geloven of opleggen wat juist en feit is. Dat, niet zozeer racisme of bombastische symboliek, is de kern van het fascisme: wil en macht als de uiteindelijke toetssteen van waarde en waarheid. Het meest opvallende aan de hedendaagse populisten zijn niet hun soms rauwe opvattingen en wereldvreemde oplossingen, maar de afwezigheid van overtuiging en de wilskracht zich gezwind aan te passen aan alles wat hen dichter brengt bij macht. Dat voert ons terug naar het interbellum en verder naar de 19de eeuw toen, in het vaarwater van Darwin, maatschappijtheorieën populair werden die de geschiedenis beschouwen als een eeuwige strijd en precies daarom ook als gestage vooruitgang. De sterkste wint, legt zijn waarheid en zijn feiten aan de anderen op, en dat is vooruitgang want zij zijn het die van hem de sterkste hebben gemaakt.

Ik denk niet dat veel mensen in die wereld van wil en macht willen leven. Vraag is echter: hoe geven we mensen weer de mogelijkheid het verschil te maken tussen waarheid en onwaarheid, tussen feit en verzinsel? Moeizaam vrees ik, traag alleszins, waarschijnlijk na hevige conflicten en afhankelijk van wie de sterkste blijkt.

Meer opinie? Krijg elke woensdag en zondag onze Opiniemakers nieuwsbrief.

nieuws

cult

zine