Dinsdag 31/01/2023

InterviewRudi Vranckx

Rudi Vranckx: ‘Toen Poetin zijn grote tragedie beleefde, is voor mij de wereld opengegaan’

Rudi Vranckx: ‘Na Syrië hebben we een gesprek gehad met een psycholoog. Maar hij zei dat we alles verwerkten door er met elkaar over te praten en door er verslag over uit te brengen.’ Beeld Thomas Sweertvaegher
Rudi Vranckx: ‘Na Syrië hebben we een gesprek gehad met een psycholoog. Maar hij zei dat we alles verwerkten door er met elkaar over te praten en door er verslag over uit te brengen.’Beeld Thomas Sweertvaegher

1989: een jonge Vladimir Poetin ziet het IJzeren Gordijnen instorten en een jonge Rudi Vranckx trekt voor het eerst op pad. Meer dan dertig jaar later leiden hun wegen naar Oekraïne. In een nieuw boek maakt Vranckx de balans op van de oorlog.

Yannick Verberckmoes

In zijn boerderij in Umbrië trok Vranckx zich terug om zijn persoonlijke indrukken te verwerken. Over negen maanden oorlog in Oekraïne, of was het over de voorbije dertig jaar? “Het wereldbeeld van Poetin is ontstaan toen hij als jonge KGB-officier vanuit Dresden de instorting van het IJzeren Gordijn en later van de Sovjet-Unie heeft meegemaakt”, vertelt hij. “Toen hij zijn grote tragedie beleefde, is voor mij de wereld opengegaan.”

U bent dan als journalist vertrokken op uw eerste reis naar Roemenië. Wat is er daar gebeurd?

“Rond de kerstperiode kwamen er berichten binnen over de opstand, die het regime van Ceaușescu ten val zou brengen. We dachten dat het een feest zou zijn, net zoals bij de val van de Berlijnse Muur. Dat zeiden de oudere specialisten op de redactie ook. Omdat ‘die snotneus dat wou gaan doen’, stuurden ze mij naar Roemenië. Toen de gevechten er uitbraken, zat ik er middenin.

“Danny Huwé, een journalist van het toen pas opgerichte VTM, is er gedood. Ik wist niet wat me overkwam, want ik kende oorlog toen enkel van de beelden op het journaal over Vietnam.”

En dan kiest u voor dit vak?

“Ja, voor mij was het een eyeopener: dit was wat ik wou doen. Ik had er zelf gezien hoe de mensen leefden onder dat regime. Ik bezocht er de weeshuizen waar kinderen aan de ketting lagen en een hele dag in hun eigen uitwerpselen bleven zitten.

“Maar ik had, net als iedereen, het gevoel dat ik het einde van de geschiedenis beleefde. Ik was als journalist nog maar net begonnen en ik dacht dat ik alles al had meegemaakt. Eigenlijk was het toen nog maar het begin, daar heb ik dit jaar wel bij stilgestaan.”

Dit jaar bent u in Bachmoet zelf aan de dood ontsnapt.

“Klopt, we waren bij Oekraïense soldaten geweest, die in loopgraven bij de stad zaten. Een van hen was een dronepiloot, die de Russen bespioneerde. Een andere vertelde hoe ze elke dag aangevallen werden en Russen gevangennamen. Ik heb lang geleden een regel ingesteld dat je maar een half uur op één plek mag blijven en die hebben we daar overtreden.

“Onze auto stond onder de bomen, een beetje gecamoufleerd. Maar de Russen konden hem met een drone in de gaten krijgen. Als die er te lang zou blijven staan, konden ze het gevoel krijgen dat er iets niet klopte. Dat die auto van journalisten was, maakte hen niet zoveel uit.

“Toen we weer instapten, kroop de klankman achter het stuur, de cameraman zat rechts vooraan en ik rechts achteraan. De tolk en de woordvoerster van het Oekraïense leger die ons de weg toonde, zaten ook achteraan. Ineens begon het. De granaten ontploften rond ons. We doken uit de auto op de grond.”

Slaat de angst op zo’n moment toe?

“Nee, je verstijft niet, maar beleeft wel alles alsof het een vertraagde film is. Je weet dat de artillerie de jeep in het vizier heeft en die uiteindelijk zal treffen. Dus de keuze was: ofwel kruipen we verder weg, maar dan ontploft de jeep, ofwel springen we erin en proberen we snel weg te rijden.

“Dan kies je in een fractie van een seconde: ‘Kom, weg!’. De camera is dan plots aangesprongen - allicht had de cameraman per ongeluk op de knop gedrukt - waardoor we nog een aantal seconden beeld hadden.”

In Bachmoet wordt nog altijd zwaar gevochten, hoe staat het ervoor?

“De Russen sturen er nu de ene golf na de andere af op de Oekraïense stellingen - nieuwe rekruten of gevangenen die ze hebben ingelijfd in het leger. Maar na twee maanden hebben ze nog maar enkele wijken kunnen innemen. Zo kan je toch geen oorlog winnen?”

Vranckx: 'Ik ga niet aan het front rondlopen met een looprek als ik 86 ben, dat is wel duidelijk.'  Beeld Thomas Sweertvaegher
Vranckx: 'Ik ga niet aan het front rondlopen met een looprek als ik 86 ben, dat is wel duidelijk.'Beeld Thomas Sweertvaegher

Wanneer komt er volgens u dan een eind aan?

“Geen flauw idee. Poetin zal op zijn minst de hele Donbas willen innemen en, afgaande op wat hij in speeches zegt, wil hij heel Novorossiya. Dat is een historische term voor het zuiden van Oekraïne dat het Russische tsarenrijk heeft bezet. Zelensky wil van zijn kant elke millimeter van het Oekraïense grondgebied terug. Dus waar kunnen de twee partijen dan eigenlijk over onderhandelen?”

Legt de winter de oorlog nu stil?

“De Oekraïners krijgen heel wat materiaal, bijvoorbeeld van Canada, om in de winter te kunnen vechten. Ik denk dat zij er alle belang bij hebben om de druk op de Russen hoog te houden en hen uit te putten. De Oekraïners zetten sterk in op gerichte artillerie en speciale acties, dat gaan we zeker blijven zien.”

Zoals de aanvallen van deze week op de luchtmachtbases in Rusland?

“Inderdaad. Tegelijk gaat het Oekraïense leger ook de Russische aanvoerlijnen in het zuiden aanvallen en de Russische posities op de Krim proberen te verzwakken. Bij Zaporizja zouden ze nog verder kunnen oprukken richting de kerncentrale. Maar in de Donbas zit het front helemaal vast en hebben de Russen zich ingegraven in loopgraven. Daar zal een doorbraak heel moeilijk zijn.”

Poetin heeft 300.000 Russische mannen opgeroepen. Zullen zij de krijgskansen doen keren?

“Welja, ze moeten die rekruten trainen en een goede uitrusting geven. Toen het Oekraïense leger bij Charkiv veel terrein terugwon, kreeg ik de kans om de Russische loopgraven te bezoeken. Er lag een neergehaalde helikopter, er stonden tanks waar de koepel vanaf was geblazen en in de loopgraven lagen dan de verkoolde en verminkte lijken van soldaten.

“Ik had toen niet de indruk dat dit een modern leger was dat zich goed had voorbereid voor de invasie. Die mannen hadden versleten jassen aan of schoenen die niet sloten. Als dat hun spitstroepen waren, hoe gaat Rusland dan ooit die nieuwe rekruten goed kunnen bewapenen?”

Gaat de Oekraïense bevolking deze winter volhouden, nu de mensen het vaak zonder stroom of water moeten doen?

“We hebben oudjes gesproken die zes maanden in een kleine kelder hebben gezeten, omdat hun dorp beschoten werd. Ze hadden geen elektriciteit en het licht kwam enkel door een klein venstertje binnen. De winter zal zulke mensen niet breken.”

Welke ontmoeting zal u het meest bijblijven?

“Ongetwijfeld die met de man in het ‘horrorhuis’ in Boetsja. We volgden er forensische expert die onderzoek deden naar de oorlogsmisdaden. In de Jabloenskastraat lagen lijken van mensen, die door Russen waren doodgeschoten. Na enig aandringen deed de man in het huis op de hoek van de straat open.

“Hij begon in een stroom te vertellen. Toen de Russen de stad innamen, hield hij zich samen met zijn dochter schuil in de kelder. Hij vertelde hoe hij doodsangsten uitstond, terwijl Russische soldaten boven in de keuken zijn dorpsgenoten folterden. Hij kon aan het gekerm horen hoe de soldaten met messen vingers afsneden. Als hij met ons opnieuw die kelder betrad, kwamen er tranen in zijn ogen.

“Uiteindelijk was het hem en zijn dochter gelukt om te ontsnappen. Na de zomer ben ik hen opnieuw gaan bezoeken en was hij het dak aan het repareren, omdat de winter er aankwam. Ondanks alles wou hij dus toch daar blijven wonen.”

In een treinwagon hebt u ook lijken van Russische soldaten zien liggen.

“Ja, dat was hallucinant. De deur ging open en meteen benam de stank me de adem. Je zag hier en daar een voet die uit een lijkzak stak. Dat duurde een half uur en dan moesten we aan het werk. Dan stel je jezelf vragen. Waarom willen de Russen die lijken niet terugnemen? Omdat er dan bodybags binnenkomen en dat willen ze vermijden. Maar hoeveel duizenden ouders zijn er nu in Rusland die de lichamen van hun kinderen niet terugkrijgen?

“Het is ook heel moeilijk om een goed zicht te krijgen op wat de Russische bevolking nu denkt. Ik hoor wel van Russen hier in België dat er meer kritiek is bij de Russische bevolking dan wij denken, maar ik kan dat op geen enkele manier hardmaken.”

Dat is de blinde vlek in onze berichtgeving?

“Dat geloof ik wel, ja. We weten ook niet wie er in de dichte entourage van Poetin zit. Is het Prigozjin, de baas van de Wagnergroep? Of Ramzan Kadyrov, de leider van Tsjetsjenië? Wat denken de oligarchen eigenlijk? We hebben enkel de lijst van oligarchen die al ‘uit een raam zijn gevallen’. Maar hoe kunnen we ooit speculeren over de toekomst van het conflict als we niet weten wat de Russische bevolking precies vindt van deze oorlog?”

Leggen de Oekraïners eigenlijk beperkingen op als u aan het front werkt?

“Er zijn wel een paar regels. Je moet twaalf uur wachten voor je de gevolgen van een Russische aanval mag gaan filmen, want anders zouden de Russen snel kunnen zien wat ze precies getroffen hebben. In die zin willen de Oekraïners wel controle hebben over wat er verschijnt. Maar in deze oorlog heb ik niet het gevoel gehad dat ik weinig mocht doen.”

Hebt u ooit therapie nodig gehad om alles wat u ziet te verwerken?

“Dat is ons ooit aangeboden, nadat ons team in 2012 in het Syrische Homs was bestookt. We hebben toen een gesprek gehad met psycholoog Erik de Soir. Maar hij zei dat we alles verwerkten door er met elkaar over te praten en door er verslag over uit te brengen.”

Bij dat bombardement is de Franse journalist Gilles Jacquier omgekomen. Denkt u daar nog vaak aan terug?

“Ik dacht er na Bachmoet nog aan. De fatale granaatinslag was voor de deur van een gebouw waar ik naar binnen ging en hij liep naar buiten. Hij was dood en ik had niks, geen schram.

“Ik heb die avond toch wel een paar whisky’s achterover geslagen. Elke keer als ik die beelden zie, krijg ik nog steeds koude rillingen. Nadien is het Franse gerecht nog een onderzoek begonnen om te achterhalen wie er achter zijn dood zat, maar dat is onmogelijk.”

Wordt u met de leeftijd voorzichtiger als reporter?

“Alleszins doordachter. In het begin namen we gewoon mensen mee, die een paar woorden Engels konden. Maar nu zorgen we altijd op voorhand voor goede fixers. Ik denk ook dat we nu meer kunnen doen en verder kunnen gaan op die manier.

“Normaal heb ik sjablonen in mijn hoofd als ik vertrek en weet ik in elk land wie er ons op sleeptouw kan nemen. Maar in Oekraïne waren die sjablonen er niet. Het was opnieuw zoals dertig jaar geleden. We moesten het terrein gaan ontdekken, uitzoeken wat de regels waren en hoe dicht we bij het front konden komen.”

Volgende week wordt u 63. Hoe lang ziet u uzelf dit nog doen?

“Ik ga niet aan het front rondlopen met een looprek als ik 86 ben, dat is wel duidelijk. Bij de VRT moet je stoppen als je 65 bent. Wat ik daarna ga doen, weet ik niet. Ik heb nog ideeën in mijn hoofd voor documentaires. Ik zou het jammer vinden als ik die hier door mijn leeftijd niet meer zou kunnen uitvoeren. Maar dat vindt iedereen die ouder wordt.”

In Oekraïne - Dreigt de Derde Wereldoorlog? komt volgende week uit bij Horizon en kost 22,99 euro.

null Beeld Rudi Vranckx
Beeld Rudi Vranckx

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234