Woensdag 08/02/2023

AnalyseVerenigde Staten

In de deal rond basketbalster Brittney Griner gebruikte Poetin een gekende strategie: pijn

Brittney Griner zat tien maanden vast in Rusland. Beeld REUTERS
Brittney Griner zat tien maanden vast in Rusland.Beeld REUTERS

Door de basketbalster aan te houden, maakte de Russische president de zaken zo pijnlijk voor de VS dat ze toegaven en een veroordeelde wapenhandelaar overdroegen. Kan een gelijkaardige tactiek ook werken in de oorlog in Oekraïne?

Anton Troianovski en Valerie Hopkins

De Russische president Vladimir Poetin wil zijn oorlog in Oekraïne op dezelfde manier voortzetten zoals hij donderdag een belangrijke Russische wapenhandelaar vrij kreeg: Westerse regeringen zoveel pijn bezorgen dat ze uiteindelijk een deal sluiten.

Het Kremlin heeft meer dan tien jaar geprobeerd om Viktor Bout, die in 2011 werd veroordeeld voor het samenzweren om Amerikanen te doden, vrij te krijgen uit de gevangenis in de Verenigde Staten. Maar pas dit jaar vond Poetin de hefboom om zijn zin door te drijven: de arrestatie op een Moskouse luchthaven van de Amerikaanse basketbalster Brittney Griner.

Op donderdag vierden pro-Kremlin-stemmen de vrijlating van Bout, in een gevangenenruil met Griner, als een overwinning. Een teken dat, ongeacht de ambities om Rusland te straffen voor de oorlog in Oekraïne, de VS nog steeds aan tafel komen als er belangrijke Amerikaanse belangen op het spel staan. Rusland onderhandelde vanuit een “sterke positie, kameraden”, berichtte Maria Butina - een pro-Poetin parlementslid die zelf in een Amerikaanse gevangenis heeft gezeten - op de berichtenapp Telegram.

 Viktor Bout, de 'handelaar des doods'. Beeld REUTERS
Viktor Bout, de 'handelaar des doods'.Beeld REUTERS

De opkomende strategie van Poetin in Oekraïne, na de herhaalde mislukkingen van zijn leger, lijkt steeds meer op de strategie die Bout uiteindelijk naar Moskou terugbracht. Hij bombardeert de Oekraïense energie-infrastructuur en gijzelt de bevolking om de geest van het land te breken.

Die tactiek bedreigt de Europese Unie overigens met een nieuwe golf van vluchtelingen, terwijl Poetin een bekende economische hefboom gebruikt: het afsnijden van de gasexport. En Poetin gokt erop dat het Westen, ondanks de grootschalige steun aan Oekraïne, uiteindelijk moe zal worden van de strijd en de economische nadelen ervan.

‘Genocide’

Er is geen garantie dat die strategie zal werken. President Biden is weliswaar gezwicht voor Bout, maar hij is niet volgens zijn omgeving niet geneigd de steun aan Oekraïne op te geven. De Europese landen hebben enige binnenlandse politieke en economische druk ondervonden om aan te dringen op een compromis met Rusland, maar ook die zijn aan boord gebleven.

Tegenover die westerse solidariteit heeft Poetin deze week herhaaldelijk te kennen gegeven dat hij bereid is te blijven vechten, ondanks gênante territoriale terugtochten, Russische slachtoffers die de Verenigde Staten op meer dan 100.000 schatten en de steeds zwaardere sancties van het Westen. Woensdag waarschuwde hij dat de oorlog “een lang proces kan worden”. En tijdens een medailleceremonie voor soldaten in het Kremlin op donderdag hield Poetin vol dat het de Oekraïense regering was die “genocide” pleegde, waarbij hij suggereerde dat de Russische aanvallen op de Oekraïense energie-infrastructuur zouden doorgaan.

President Joe Biden (R) en de echtgenote van de gevangen basketbalster Cherelle Griner (C). Beeld Photo News
President Joe Biden (R) en de echtgenote van de gevangen basketbalster Cherelle Griner (C).Beeld Photo News

“Als we ook maar de kleinste stap zetten om te reageren, is er lawaai en rumoer in het hele universum”, zei hij op de staatstelevisie. “Dit zal ons er niet van weerhouden onze gevechtsmissies te vervullen.”

Topspion

Poetin gaf donderdag zelf geen commentaar op de gevangenenruil, maar de ondertoon was van heel dit incident is duidelijk: voor aanhangers blijft Poetin een dealmaker, en hij is ook bereid te onderhandelen zolang het Westen Poetins doel om een deel van Oekraïne in te nemen, niet blokkeert.

“Hij geeft aan dat hij bereid is te onderhandelen”, zegt ook politiek analist Tatjana Stanovay. “Maar hij laat het Westen weten dat ‘Oekraïne van ons is’.”

Op de vraag wanneer de oorlog zou kunnen eindigen, liet de woordvoerder van Poetin, Dmitri S. Peskov, donderdag doorschemeren dat Rusland nog steeds wacht op de Oekraïense president Volodymyr Zelensky om een soort deal te accepteren: “Zelensky weet wanneer dit allemaal zou kunnen eindigen. Het kan morgen afgelopen zijn, als er een wil is.”

Maar toen een van de topspionnen van Poetin, Sergei Naryshkin, vorige maand in Turkije het hoofd van de Amerikaanse inlichtingendienst C.I.A., William Burns, ontmoette, sprak Burns niet over een oplossing voor de oorlog in Oekraïne, aldus Amerikaanse functionarissen. In plaats daarvan waarschuwde Burns voor ernstige gevolgen voor Moskou als het kernwapens in Oekraïne zou gebruiken, en besprak hij het lot van Amerikanen die in Rusland gevangen zitten, onder wie Griner.

“De Russische onderhandelingsstijl is: ze slaan je in je gezicht en vragen dan of je wilt onderhandelen,” zei Jeremy Shapiro, een voormalige ambtenaar van Buitenlandse Zaken in de VS die nu werkt als onderzoeksdirecteur bij de denktank European Council on Foreign Relations. “De Amerikanen reageren dan weer met: ‘Je hebt ons net in het gezicht geslagen, je wilt duidelijk niet onderhandelen’.”

Niettemin zijn enkele onderhandelingen voortgezet, en dat terwijl de Russische raketaanvallen zijn geëscaleerd. Ook Poetin blijft achter die gesprekken staan, ondanks kritiek van een meer radicaal gedeelte van zijn achterban.

Pro-oorlogsbloggers

Russische pro-oorlogsbloggers gingen in september nog tekeer toen Poetin instemde met een andere gevangenenruil: commandanten van het Azov-bataljon - een nationalistische strijdmacht binnen het Oekraïense leger die zich had ingegraven in de belegerde staalfabriek in Marioepol - in ruil voor de Oekraïense politicus Viktor Medvedchuk, een vriend van Poetin. Ook het akkoord van Poetin om de Oekraïense graanexport via de Zwarte Zee toe te staan, wordt door critici bestempeld als een ongepaste toegeving.

President Poetin op een militair trainingskamp. Beeld AP
President Poetin op een militair trainingskamp.Beeld AP

En dan waren er dus nog de gesprekken rond Bout en Griner. Op het eerste gezicht leek de uitwisseling een mismatch, gezien het grote verschil in de ernst van hun overtredingen: een van ‘s werelds meest productieve wapenhandelaren en een Amerikaanse basketbalster die vape-patronen met hasjolie had.

Toch toonde president Biden zich bereid om veel politiek kapitaal te investeren in de vrijlating van Griner, terwijl het Kremlin al lang streeft naar de vrijlating van Bout.

“We weten dat er al vele jaren pogingen worden ondernomen om Bout te helpen,” zei Andrei Kortunov, directeur-generaal van de Russische Raad voor Internationale Zaken, een onderzoeksorganisatie die dicht bij de Russische regering staat. “Hij is ook een symbolische figuur geworden voor het Kremlin”, voegde hij eraan toe.

‘Handelaar des doods’

Bout werd berucht onder Amerikaanse inlichtingenambtenaren en kreeg de bijnaam ‘handelaar des doods’ omdat hij jarenlang aan arrestatie ontsnapte. Uiteindelijk werd hij in 2008 gearresteerd tijdens een undercoveroperatie in Bangkok, waar hij zou hebben ingestemd met de verkoop van luchtafweergeschut aan informanten die zich voordeden als wapenverkopers.

Deskundigen vermoeden bovendien dat Bout banden heeft met de Russische inlichtingendiensten. Dergelijke banden zijn niet publiekelijk bevestigd, maar ze zouden kunnen verklaren waarom Poetin - een voormalige K.G.B.-officier - zoveel belang hecht aan zijn vrijlating.

“Als hij gewoon een wapenhandelaar en vrachtmagnaat was, dan is het moeilijk te begrijpen waarom dit zo’n prioriteit zou zijn voor de Russische staat”, aldus Mark Galeotti, docent Rusland en transnationale misdaad aan het University College London, afgelopen zomer.

Dat betekent dat de Amerikaanse beslissing om Bout vrij te laten een belangrijk compromis was. Dit werd nog versterkt door het feit dat de VS de ruil accepteerden hoewel Rusland weigerde ook Paul Whelan vrij te laten, een voormalige marinier die door het Biden-kabinet ook als politieke gijzelaar wordt beschouwd.

Poetins strategie

Sommige analisten waarschuwen ook dat de vrijlating van Bout risico’s inhoudt, omdat het Poetin kan aanmoedigen om nieuwe gijzelaars te nemen. Het toont ook aan dat zijn strategie om pijn te veroorzaken en vervolgens toegevingen af te dwingen, vruchten blijft afwerpen.

Andrei Soldatov, een Russische journalist die gespecialiseerd is in de veiligheidsdiensten, zei dat hij zich zorgen maakt over het precedent dat geschapen wordt doordat Washington ermee instemt een wapenhandelaar te ruilen voor een basketballer die een kleine overtreding heeft begaan.

“In de dagen van de Koude Oorlog ging het altijd om professionals tegen professionals, de ene spion tegen de andere,” zei hij. Terwijl de VS thuis te maken krijgen met de publieke eis om een gijzelaar terug te geven, kunnen de Russen “dat volledig negeren”, zei hij.

Nu kan Moskou “gewoon iemand grijpen met een hoog publiek profiel in de VS”, zei hij. Publieke verontwaardiging in de VS “zou de positie van Rusland veel gunstiger maken in dit soort gesprekken.”

© The New York Times

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234