Zondag 04/12/2022

ReportageOorlog in Oekraïne

‘De Russen hielden zich vooral bezig met plunderen en stelen. Hier deden ze het anders’: de ontmijners van Charkiv

Het politie-ontmijnersteam uit Charkiv. Beeld  Vincent Haiges
Het politie-ontmijnersteam uit Charkiv.Beeld Vincent Haiges

Het onlangs bevrijde gebied in de regio Charkiv ligt dusdanig bezaaid met mijnen en explosieve overblijfselen van Russische artillerie dat het jaren zal kosten om het allemaal op te ruimen. De Morgen ging op stap met een ontmijnersteam in Lyptsi, op nog geen 10 kilometer van de Russische grens.

Joanie De Rijke

“Niet in het gras lopen. Daar liggen de meeste.” Yaroslav Kostiv, commandant van het politie-ontmijnersteam uit Charkiv, loopt voor ons uit. We volgen hem letterlijk in zijn voetstappen want de omgeving ligt bezaaid met explosieven. “Je kunt het niet vergelijken met de situatie in Boetsja na de bevrijding van de Russen”, zegt de commandant. “De Russen hielden zich toen vooral bezig met plunderen en stelen. Hier hebben ze het anders aangepakt. De bevrijde gebieden rond Charkiv liggen vol mijnen, ze hebben ze als zaadjes in de grond geplant.”

Het totale gebied dat ontmijnd moet worden, is 12.000 vierkante kilometer groot, ongeveer een derde van België. Wekelijks vallen er doden en dagelijks raken vijf tot negen mensen gewond door een mijn, vaak met amputaties als gevolg. “Het kost jaren om het allemaal op te ruimen”, zegt Kostiv.

We staan staan aan de rand van een bos in een buitenwijk van Lyptsi, een dorp op nauwelijks 10 kilometer van de Russische grens. De huizen langs de weg achter ons zijn stuk voor stuk tot puin herleid, kapotgebombardeerd tijdens het laatste verzet van de Russen, voor de Oekraïense strijdkrachten het op 11 september heroverden. Het stuk bos is afgezet met rood-witte linten en iedereen weet wat dat betekent; niet betreden want dan is de kans groot dat je op een explosief loopt.

Twee ontmijners, Joeri en Sacha, betreden het terrein, elk gewapend met een prikstok. Er liggen dusdanig veel metalen overblijfselen van bommen, granaten en raketten in de grond dat de metaaldetectoren niet meer efficiënt werken. Dus is een prikstok de meest praktische manier. “Dat en je ogen”, zegt Kostiv. Joeri en Sacha zijn nog geen vijf stappen verder of het is al raak; twee antipersoonsmijnen worden gedetecteerd. Ook is er een draad over de grond gespannen die bij aanraking mogelijk nog andere explosieven in werking zet.

Burgers wordt op de gevaren gewezen van mijnen en niet-ontplofte munitie. Beeld  Vincent Haiges
Burgers wordt op de gevaren gewezen van mijnen en niet-ontplofte munitie.Beeld Vincent Haiges

“Achteruit!”, roept Joeri plots. Waarop we maken dat we wegkomen. “Er kan nog een tweede explosief onder de mijn zitten, een boobytrap”, legt Kostiv uit. “Als je de eerste mijn weghaalt, ontploft de tweede. Dikwijls zit er een timer op. Die kan na een paar seconden afgaan, soms ook pas na een half uur.” Vanop een afstand zien we hoe Joeri en Sacha een touw uitrollen dat bevestigd is aan de antipersoonsmijnen. Via het touw trekken ze de mijnen weg. Zo blijven ze op veilige afstand mocht er een tweede mijn onder zitten. Binnen een paar minuten is het gedaan. De mijnen zijn uit de grond, er blijken geen boobytraps aan vast te hangen.

Harnas

Behalve antipersoonsmijnen vinden ze ook massa’s antitankmijnen, zegt Kostiv als we langs de verwaarloosde landbouwvelden naar een volgende plek rijden. “Wat het moeilijk maakt, is dat de Russen de geruimde gebieden soms opnieuw beschieten met clusterbommen waardoor het opnieuw vol explosieven ligt en we weer vanaf nul moeten beginnen.”

Een paar kilometer verder zien we vanuit de auto Rusland in de verte liggen, slaan we een weggetje in en houden we halt bij een verlaten huis, te midden van een glooiend groen landschap. In het gras staat een ontmijner in een zwaar beschermend pak met helm en bril en een statief waar een lange stok aan bevestigd is, bedoeld om vanop afstand een mijn op te rapen. Als we uitstappen, moeten we onze voeten vlak naast de auto zetten en meteen de weg op gaan, waarschuwt Kostiv. Vanaf de weg schuifelen we het stuk gras in dat al geruimd is en houden halt bij de geharnaste ontmijner.

Mijnen en munitie liggen klaar om gecontroleerd tot ontploffing worden gebracht. Beeld  Vincent Haiges
Mijnen en munitie liggen klaar om gecontroleerd tot ontploffing worden gebracht.Beeld Vincent Haiges

We kunnen maar heel even blijven, zegt de man. “Er liggen verschillende antipersoonsmijnen met timers en die kunnen elk moment afgaan.” Hij wijst naar een platgetrapt stuk gras. “Daar ligt een hele tros.” We ontwaren wat groene stukken metaal, nauwelijks te onderscheiden als je het niet weet en dus goed gecamoufleerd. De stukken metaal zijn mijnen die hier terecht zijn gekomen na een raketinslag. Door de explosie verspreidden de mijnen zich over het terrein, ook in de tuinen van de bewoners. “Het zijn maar al te vaak kinderen die de stukken metaal uit nieuwsgierigheid oppakken”, zegt Kostiv. “Dat is het gemene aan de hele zaak, de antipersoonsmijnen zijn bedoeld om de bevolking te verminken.”

Intussen breekt de zon door, en ook daar moeten ze rekening mee houden, klinkt het: “De warmte kan effect hebben op de timers waardoor de explosieven sneller geactiveerd worden.”

Risicovolle job

Sinds de bevrijding op 11 september zijn er al vier mannen uit het team van Kostiv gewond geraakt. Een van hen heeft zijn been verloren. “Het is een risicovolle job, dat kunnen we niet ontkennen”, beaamt de commandant. “Iedereen heeft zijn eigen reden om dit werk te doen. Natuurlijk speelt de adrenaline een rol maar voor mij is het meer dan dat; ik noem het een roeping.”

Aan het einde van de dag wordt een deel van de verzamelde explosieven in een diepe kuil midden in een tarweveld geplaatst om tot ontploffing te brengen. Er wordt een camera aan een boomstam vastgeplakt om de explosie te filmen want iedereen moet afstand houden, minstens anderhalve kilometer. Onderweg wordt alweer een mijn gevonden, via een draad verbonden aan een boom. “Je moet ogen op je rug hebben, wil je het volhouden in dit vak”, zegt Kostiv als een van zijn mannen vertelt dat het vanmiddag weinig scheelde op zijn speurtocht naar boobytraps in een woning. Hij grijnst: “En je moet ook wel wat stalen zenuwen hebben. Maar hé, íémand moet het doen.”

Commandatn Yaroslav Kostiv met een granaat die hij in een huis in Lyptsi vond. Beeld  Vincent Haiges
Commandatn Yaroslav Kostiv met een granaat die hij in een huis in Lyptsi vond.Beeld Vincent Haiges

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234