Woensdag 08/02/2023

GetuigenissenJonge Russen

De Morgen sprak met jonge Russen over de mobilisatie: ‘Wat er in Oekraïne gebeurt is wreed en zinloos’

Russische mannen die hun land ontvluchten komen aan in Georgië. Beeld Getty Images
Russische mannen die hun land ontvluchten komen aan in Georgië.Beeld Getty Images

De gruwelijke strijd in Oekraïne woedt onverminderd voort en ondertussen blijft het Kremlin in eigen land de duimschroeven alsmaar verder aanspannen. Hoe beleven jonge Russen deze gebeurtenissen? De Morgen sprak een aantal van hen over hun leven sinds de invasie.

Arseny Pogorilyak

“Op 20 september werd er op tv meegedeeld dat de president van ons land een belangrijke aankondiging zou doen. Ik volg de situatie aan het front sinds het begin van de oorlog op de voet en was ervan op de hoogte dat het Oekraïense leger de laatste tijd grote vorderingen maakte. Toen ik de mededeling hoorde, wist ik meteen hoe laat het was. Ik heb niet gewacht op de toespraak, diezelfde avond had ik mijn spullen al gepakt.”

Wanneer Russisch president Vladimir Poetin in de ochtend van 21 september in een vooraf opgenomen speech de gedeeltelijke mobilisatie afkondigt, maakt Michail Tesemnikov, een 25-jarige zwemleraar uit Moskou, zich net als duizenden andere Russische mannen in allerijl klaar om het land te verlaten. Nog diezelfde dag neemt hij halsoverkop afscheid van zijn vrouw Rita en stapt op het vliegtuig richting Jekaterinenburg, om vervolgens van daaruit meteen door te vliegen naar Omsk. De volgende dag steekt hij in een minibus de grens met Kazachstan over. Op 1 november, meerdere weken en tussenstops later, arriveert hij ten slotte in Istanbul, waar Rita, die in Moskou was gebleven om praktische zaken af te handelen, hem eindelijk weer kan zien.

“We hadden een eigen zwemschool, maar die hebben we moeten sluiten”, vertelt Tesemnikov. Het koppel verblijft momenteel nog altijd in een hostel in de Turkse metropool. “Ik heb noodgedwongen mijn werk achtergelaten, mijn familie, mijn vrienden. Van spullen hebben we alleen het belangrijkste meegenomen. Dat ik misschien een machinegeweer in de handen geduwd zou krijgen en in Oekraïne op jongens zoals mezelf moest gaan schieten, was voor mij simpelweg een onaanvaardbare gedachte.”

Michail behoort tot een grote groep jonge Russen die sterk gekant zijn tegen de zogenaamde ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne en een diep ongenoegen ervaren over de politieke situatie in hun land. Tijdens het meer dan een uur durende gesprek dat we telefonisch voeren, hekelt hij naast de nietsontziende oorlogszucht van de Russische leiders ook verschillende keren de ongebreidelde corruptie in zijn vaderland, de systematische onderdrukking van alle reële oppositie, de alsmaar verregaandere aanvallen op burgerlijke vrijheden. De invasie van 24 februari vormde voor hem naar eigen zeggen het finale bewijs dat de politieke leiders in Rusland volledig ontspoord zijn.

“Dat Poetin al twee decennia aan de macht is, heeft hij voornamelijk te danken aan de mensen die de jaren negentig bewust hebben meegemaakt”, stelt Nikita*, een masterstudent taal- en letterkunde van 23 die in Sint-Petersburg woont. Wie met wat oudere Russen spreekt, weet allicht dat de periode tussen het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 en het moment dat Poetin in 2000 aan de macht kwam bij het grootste deel van de bevolking een enorm trauma heeft achtergelaten.

De jaren negentig staan bij de gewone Rus in het geheugen gegrift als jaren van honger, van torenhoge inflatie, van lonen die met maanden vertraging werden uitbetaald. Het was een tijd waarin gewapende bendes oorlogen uitvochten in de straten en terroristen appartementsblokken opbliezen. Nikita: “De inspanningen die Poetin indertijd geleverd heeft om het land er weer bovenop te helpen, hebben hem respect en vertrouwen opgeleverd. Bij velen is dat vertrouwen echter al lang aan het verdwijnen.”

Poetins eerste presidentiële termijn sloot een decennium van totale chaos af en bracht weer een zekere orde in de samenleving. Deze orde was echter niet gebaseerd op een democratischer staatsbestel, zo bleek al snel. In 2004 schreef de befaamde journalist Anna Politkovskaja het volgende over de nieuwe toestand in haar land: “Ja, er is stabiliteit gekomen in Rusland. Het is een afschuwelijke stabiliteit.” Complete verwevenheid van georganiseerde criminaliteit en machtsstructuren, verschrikkelijke misstanden in het leger, een door en door corrupt rechtssysteem, politieke liquidatie als standaardpraktijk: dat beeld schetste ze in haar onthutsende boek Poetins Rusland, twee jaar voor ze werd vermoord.

De perfide stabiliteit die Poetin had gebracht en die Politkovskaja uiteindelijk ten koste van haar leven aan de kaak stelde, is de situatie waarin de Russische twintigers van vandaag zijn opgegroeid en nog steeds leven. Ze hebben de jaren negentig zelf niet doorgemaakt en in tegenstelling tot hun ouders, die nog altijd gruwen bij de herinnering aan die periode, zien de meesten van hen geen enkele reden om Poetin waar dan ook dankbaar voor te zijn. “Ik ken persoonlijk niemand jonger dan dertig die ooit op Poetin gestemd heeft of de oorlog steunt”, zegt Nikita. “Die mensen bestaan natuurlijk, maar volgens mij is dat een zeer kleine groep. Op de universiteit, zeker op een faculteit letteren, kom je die alleszins niet tegen.”

Een Russische reservist neemt afscheid van zijn familie Omsk. Beeld REUTERS
Een Russische reservist neemt afscheid van zijn familie Omsk.Beeld REUTERS

Katja*, 22 jaar en een medestudent van Nikita, treedt hem daarin bij. “In de grote steden is er meer oppositie tegen de oorlog dan in de provincie en onder jongeren meer dan bij de oudere generaties, al ken ik ook veel mensen van middelbare leeftijd die resoluut veroordelen wat onze leiders doen. Onder mijn kennissen is er niemand die niet tegen de oorlog is, maar in heel veel gezinnen zijn er breuken gekomen als gevolg van meningsverschillen. De mobilisatie vormde andermaal een kantelpunt, nog veel meer Russen zijn gaan beseffen dat wat er aan het gebeuren is ook hen aangaat.

“Toen in februari deze waanzin begon, konden heel wat mensen niet geloven dat dit echt gebeurde, er heerste angst. Velen zijn in een depressie beland. Daarbij komt het besef dat het voor de Oekraïners nog vele malen erger is en dat is een heel vreemde toestand: je begrijpt dat je helemaal niet wil dat je land dit doet, maar je schaamt je toch. Ikzelf wil bijvoorbeeld niet eens nadenken over de argumenten die voorstanders van de ‘speciale operatie’ naar voren brengen, mij komt wat er in Oekraïne gebeurt simpelweg voor als ongelooflijk wreed en zinloos, maar toch ben ik bang om veroordeeld te worden wanneer ik met buitenlanders spreek.”

Het is moeilijk om een eenduidig beeld te krijgen van de Russische publieke opinie over de oorlog. Op het internet zijn resultaten van verschillende enquêtes te vinden, maar waar het ene onderzoek concludeert dat minder dan de helft van de Russen de ‘speciale operatie’ steunt, besluit een ander dan weer dat zo’n driekwart van de bevolking voor is. Wel zeker is dat er grote verschillen bestaan tussen bevolkingsgroepen.

Opvallend is dat binnen de Russische intellectuele gemeenschap de oppositie bijna unaniem lijkt. Tienduizenden wetenschappers, studenten, IT’ers, artsen, kunstenaars en leerkrachten ondertekenden sinds 24 februari petities tegen de oorlog, enkele van de meest prestigieuze universiteiten van het land publiceerden officiële verklaringen waarin ze de invasie van Oekraïne veroordelen en heel wat publieke figuren en denkers hebben zich openlijk tegen de acties van de regering uitgesproken.

Het gaat zover dat er zelfs bij de staatstelevisie, allicht de belangrijkste schakel in de propagandamachine van Poetins regime, grote onvrede heerst. Sinds het protest van Marina Ovsjannikova, die begin maart een nieuwsuitzending verstoorde door met een anti-oorlogsaffiche in beeld te lopen, is aan het licht gekomen dat de overgrote meerderheid van de journalisten bij de publieke omroep tegen de oorlog is gekant. Ze beseffen dat hun werk erin bestaat de bevolking Kremlin-reclame te serveren. Veel medewerkers hebben inmiddels ontslag genomen en een deel van hen is het land ontvlucht, net als een aantal bekende tv-persoonlijkheden zoals de voormalige populaire talkshowpresentator Ivan Urgant.

“Er is een enorme braindrain aan de gang, heel veel regisseurs, acteurs, kunstenaars, politici uit de oppositie, kortom, getalenteerde en ontwikkelde personen, emigreren massaal”, zegt Katja. “Sinds de mobilisatie hebben nog veel meer mensen het land verlaten. Ook heel wat van mijn eigen vrienden en kennissen zijn vertrokken.” En de grote emigratiegolf die de voorbije maanden op gang is gekomen, is lang niet de enige manier waarop de gevolgen van de oorlog zich in de Russische samenleving manifesteren.

Katja vertelt hoe het dagelijkse leven veranderd is sinds 24 februari. “VPN (Virtual Pri­va­te Net­work) is de laatste tijd de beste vriend geworden van alle Russen. Het is de enige manier om toch nog platforms te kunnen gebruiken die hun diensten in Rusland hebben opgeschort, zoals Netflix en Spotify. Mensen beginnen ook over te schakelen op andere sociale media, ikzelf communiceer sinds de oorlog bijvoorbeeld uitsluitend nog via Telegram. Vroeger maakte ik veel gebruik van VKontakte, maar daar ben ik mee gestopt. Er zijn vermoedens dat ze informatie doorspelen aan de autoriteiten. Hoe veilig Telegram is? Geen idee, men zegt dat het oké is, maar in mijn achterhoofd blijft altijd de gedachte hangen: stel dat er iemand meeleest?

“Het overheersende gevoel vandaag de dag in Rusland is er een van surrealisme. Elke ietwat bekende persoon die iets kritisch zegt over de regering krijgt het stempel ‘buitenlandse agent’, Facebook en Instagram zijn tegenwoordig ‘extremistische organisaties’. Wie een IELTS-test (een internationaal erkende test voor de beoordeling van de Engelse taalvaardigheid, APO) wil afleggen moet daarvoor de grens over omdat dat in Rusland niet meer kan, studenten reizen dus helemaal naar Tbilisi of Istanbul voor een examen Engels. Het is allemaal compleet absurd, maar voor ons Russen zijn die dingen ondertussen normaal.”

Katja stoort zich aan de veelgehoorde westerse kritiek dat de Russische bevolking maar massaal in opstand moet komen tegen de overheid om veranderingen af te dwingen. “Wanneer je een gezin hebt, is het moeilijk een revolutionair te zijn. Veel mensen in het buitenland begrijpen gewoon niet wat het betekent om te protesteren in Rusland. Je kan zomaar worden opgepakt en vastgehouden, je kan voor een lange termijn achter de tralies vliegen voor een Facebook-post van jaren geleden, de ordediensten knuppelen je op straat gewoon in elkaar. De Rosgvardia (de nationale garde van de Russische Federatie, APO) is een wrede machine, compleet ontdaan van een menselijk gelaat, en heeft als enige functie mensen angst in te boezemen. De enkelingen die bereid zijn te protesteren vrezen simpelweg voor hun leven.”

Irina Missal (22). 'Het is heel pijnlijk om te leven met het gevoel dat je geen enkele invloed hebt op de wereld om je heen.' Beeld rv
Irina Missal (22). 'Het is heel pijnlijk om te leven met het gevoel dat je geen enkele invloed hebt op de wereld om je heen.'Beeld rv

Iemand die de gevaren en moeilijkheden van actievoeren in Rusland al vaak van zeer dichtbij gezien heeft, is de 22-jarige Irina Missal. Ze volgt een masteropleiding in de communicatiewetenschappen en is studentenvertegenwoordiger aan de Economische Hogeschool van Moskou. Vroeger nam ze geregeld zelf deel aan politieke manifestaties, tegenwoordig biedt zij vanuit haar functie hulp aan studenten die tijdens betogingen worden opgepakt.

“Het eerste wat we doen wanneer iemand wordt aangehouden, is onophoudelijk met die persoon in contact blijven”, vertelt Irina. “Mensen die worden opgepakt komen terecht in een zeer stresserende situatie, ze zijn vaak angstig en gedesoriënteerd. Wij bellen hen meteen op, trachten te weten te komen waar ze zich bevinden en zoeken ondertussen een advocaat voor hen. Wanneer iemand onbereikbaar is, dan nemen we contact op met de politie en vragen in welke situatie de student in kwestie verkeert. Die gesprekken zijn niet bepaald hartelijk, de autoriteiten beschouwen ons niet als personen die gerechtigd zijn om met hen in conversatie te treden.”

Aangezien ze in principe niets onwettigs doet, schat Irina de kans om voor haar activiteiten in de problemen te komen eerder klein in. Toch is ze zich er goed van bewust dat dat risico jammer genoeg wel degelijk bestaat. Haar team profileert zich dan ook niet openlijk als een organisatie die activisten ondersteunt, het is veeleer een informele groep in het verlengde van de studentenvertegenwoordigers die zich verzamelt om ook buiten de campusgrenzen de belangen van hun medestudenten te behartigen. Wat in het Rusland van vandaag betekent: hen bijstaan terwijl ze in de cel zitten voor het dragen van een protestbord.

Haar engagement is voor Irina een manier om binnen haar eigen invloedssfeer een tegengif te bieden voor het verlammende gebrek aan drive en perspectief in de Russische maatschappij dat jongeren ervaren. “Het is heel pijnlijk om te leven met het gevoel dat je geen enkele invloed hebt op de wereld om je heen. Ja, de situatie is verschrikkelijk moeilijk, maar aanvaarden dat alles uitzichtloos is, maakt je kapot. Daarom ga ik ervan uit dat elk woord en elke daad impact hebben, ik wil geloven dat ons iets groots en moois te wachten staat.”

* Sommige jongeren wilden niet met hun volledige naam in de krant.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234