Woensdag 20/01/2021

Zwerver met een tandenborstelsnor

Non-fictie. Is alles al gezegd en geschreven over Sir Charles Chaplin? Veel wel, maar toch niet alles. Schrijver Matthijs de Ridder linkt het werk van het filmgenie aan de woelige tijden waarin hij leefde en kwam zo in De eeuw van Charlie Chaplin tot een verhelderend beeld van een man die zowel komiek, ziener als commentator was.

'Over het leven en werk van Charlie Chaplin zijn hele bibliotheken volgeschreven', aldus Matthijs de Ridder (1979) aan het eind van zijn boek over de zwerver met zijn bolhoed, platvoeten en tandenborstelsnorretje.

Niemand die aan zijn woorden zal twijfelen. Charlie Chaplin (1889-1977) was nu eenmaal een van de grootste filmiconen van de 20ste eeuw, en hoewel zijn ster in de jaren 60 even verbleekte, neemt vandaag iedereen vol bewondering zijn hoed af voor de carrière van 'The Tramp'. Meesterwerken zoals The Gold Rush (1925), City Lights ('31), Modern Times ('36) en The Great Dictator ('40) behoren zelfs tot de allerbeste uit de filmgeschiedenis.

Waar komt die waardering vandaan? Waarom liep het gild van avant-gardekunstenaars storm voor de films van de naar Amerika uitgeweken Engelsman? En hoe komt het dat Charlot, zoals de Fransen (en veel Belgen) hem liefkozend noemden, in zichzelf veel meer dan een lachkanon zag? De Ridder antwoordt in De eeuw van Charlie Chaplin met een indrukwekkende kennis van zaken op die vragen.

Maar precies omdat de boekenplanken van studies, biografieën, monografieën en verhandelingen over Chaplin doorbuigen, heeft De Ridder het wijze besluit genomen om uit de overdaad aan bronnenmateriaal enkel op zoek te gaan naar de wisselwerking tussen Chaplin enerzijds en de sociale, politieke en culturele geschiedenis van de 20ste eeuw anderzijds. Een kolfje naar de hand van een auteur en criticus die met Aan Borms. Willem Elsschot, een politiek schrijver (2007) en Rebelse ritmes. Hoe jazz & literatuur elkaar vonden (2012) al meermaals de nauwe interactie tussen kunst en samenleving op meeslepende manier heeft beschreven.

Chaplinitis

Wie met andere woorden alles wil weten over hoe Chaplin in Londen opgroeide, over zijn successen in de Engelse music-hall voordat hij in 1910 voor het eerst voet aan land in de Nieuwe Wereld zette, of hoe hij zich later in Hollywood door zijn avontuurlijke privéleven in de nesten werkte, zal niet krijgen wat hij verlangt. Ook de werkmethode van de filmregisseur Chaplin krijgt slechts zijdelings aandacht.

In plaats daarvan duwt De Ridder de lezer vastberaden de bioscoopzaal binnen en legt hem beeld voor beeld uit hoe de films de ideeën en voornemens van hun maker uiterst nauwkeurig tot uitdrukking brachten. Een fascinerend relaas.

Een openbaring ook. In nauwelijks een handvol jaren groeide Chaplin immers uit van een platvloerse komiek met een voorspelbare mimiek tot een geraffineerd, vernieuwend, maar nog altijd onbetaalbaar geestige commentator op zowel de feilen van de 'zo bejubelde Amerikaanse democratie' als de oorlogshysterie van de Europese monarchen en dictators.

De Ridder voert karrenvrachten bewijsmateriaal voor het explosieve succes van The Tramp aan. En zie, iedereen heeft zo zijn eigen mening over de redenen voor de wereldwijd om zich heen grijpende chaplinitis. Voor de ene is hij 'de klaploper die er nooit echt in slaagt om zich te onderwerpen aan de mores van de burgerij' - voor de andere is hij 'de eeuwige verliezer die desondanks onverslaanbaar is'. Voor de heersende klasse herschept hij met zijn bevrijdende lach de massa 'tot een op hol geslagen horde'. Voor de linkse intellectueel is hij een socialist, een antimilitarist en een pacifist. Hij kan ook een voorhoedeloper of een infantiele clown zijn, of de kanarie in de mijn, of de handlanger van het kapitalisme, of van het bolsjewisme.

Voor sommigen vertegenwoordigt hij de moderne ziel of staat hij symbool voor de mens in het algemeen. Ook wordt hij als een van de grootste dichters van de moderne tijd aangezien. Of als een van de grootste denkers. En wat te denken van Chaplin als 'ruiter van de Apocalyps' of als 'spilfiguur in de in sneltreinvaart veranderende wereld'?

Nooit zwaarwichtig

Een droge opsomming wordt het nooit, integendeel. Steeds opnieuw toont De Ridder op kundige en aanschouwelijke wijze hoe die razendsnel veranderende samenleving het leven van Charlie Chaplin binnendringt en zo de regisseur (en de acteur) telkens weer aanzet tot een nu eens subtiele, en dan weer bikkelharde interpretatie van de maatschappelijke ontwikkelingen.

Het siert De Ridder dat hij niet als een fanatieke filmfan vervuld van adoratie achter de perfectionist Chaplin aanloopt. Zo is hij op zijn hoede als hij uit diens autobiografie citeert. Hij geeft ook grif toe dat Chaplin met zijn politieke uitspraken wel eens verward en zelfs tegenstrijdig uit de hoek kon komen. Maar had het filmgenie werkelijk zo weinig over het racisme tegenover de Afro-Amerikanen te vertellen? In 1948 stond hij weliswaar achter de presidentiële campagne van Henry A. Wallace. Wallace ijverde met zijn Progressive Party voor een volledig stemrecht voor zwarten. 'Dat was volgens Chaplin de juiste weg voorwaarts', aldus De Ridder. Meer komt de lezer niet te weten.

En ten slotte kan De Ridder niet anders dan het oeuvre van Chaplin vanuit het standpunt van schrijvers, kunstenaars en politieke autoriteiten beoordelen. Wat dachten de 'gewone' man en vrouw? Kwamen ze enkel naar de cinema om zich een breuk te lachen en zo voor even de dagelijkse zorgen of de oorlogszorgen achter zich te laten? Of discussieerden ze achteraf gewichtig over vorm en inhoud van de film?

De eeuw van Charlie Chaplin is diepzinnig maar nooit zwaarwichtig. De Ridders soepele, ongekunstelde stijl bekoort en de scherpzinnige en glasheldere uiteenzetting van het gevecht van de verschoppeling Chaplin met de booswichten van zijn eeuw beklijft.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234