Maandag 26/10/2020

Failed State

Zweden, waar vaders ook echt vader mogen zijn

Beeld Eric De Mildt

Zweden heeft een genereus systeem van ouderschapsverlof waarbij partners tot de achtste verjaardag van hun kind zestien maanden verlof onder elkaar mogen verdelen. Drie maanden zijn sowieso gereserveerd voor de vader. Nemen zij die periode niet op, dan kan die niet worden overgedragen aan de moeder.

De Zweedse overheid introduceerde zo'n eerste 'daddy month' in 1995. In 2002 kwam er een tweede maand bij en vanaf 1 januari 2016 beschikken vaders over een derde maand.

Het beleid is behoorlijk succesvol. Toen er in 1974 voor het eerst een ouderschapsverlof van zes maanden kwam, maakten enkel vrouwen er gebruik van (99,5 procent). Tegenwoordig nemen mannen gemiddeld 25 procent van het verlof op. 85 procent van de mannen blijft in meer of mindere mate thuis om voor de kinderen te zorgen en dat aandeel blijft stijgen.

De effecten van dit beleid zijn zichtbaar in het straatbeeld van hoofdstad Stockholm. Je ziet opvallend veel vaders met kinderwagens door de straten en parken wandelen. En in de koffiebars zitten op een normale weekdag niet enkel moeders, maar ook vaders met kleine kinderen van hun latte te nippen. Bij slecht weer kunnen ouders dan weer terecht in cinemazalen waar je gewoon met de kinderwagen kunt binnenrijden.

"Die maanden vaderschapsverlof behoren tot de mooiste van mijn leven", zegt Fredrik Israelsson, meubelverkoper en vader van Edith (5) en LiliAnn (2). Voor zijn oudste dochter nam hij acht maanden vaderschapsverlof, voor zijn tweede maar liefst elf maanden. Zijn vrouw Maria Bard, medewerker van een ngo voor ontwikkelingshulp, nam ongeveer evenveel maanden vrij. Daarmee vormen ze een Zweeds modelkoppel waarbij het ouderschapsverlof gelijk onder beide partners is verdeeld.

Fredrik: "Ik geef toe: toen ik voor het eerst nadacht over de idee om acht maanden met een baby thuis te zitten, kreeg ik een paniekaanval. 'Acht maanden is verschrikkelijk lang', dacht ik. 'Hoe moet ik die tijd invullen? En hoe moet het verder met mijn werk?' Maar Maria gaf me niet echt veel onderhandelingsmarge. (lacht)"

Maria: "Zo is dat! Toen Fredrik zijn twijfels uitdrukte, heb ik hem meteen het zwijgen opgelegd. Voor mij was dat een no-brainer. Gelijkheid tussen man en vrouw is een van de uitgangspunten van onze relatie en ik zei hem dat het moment was gekomen om de daad bij het woord te voegen."

De norm

Fredrik: "Maar Maria moest niet veel moeite doen om me te overtuigen. Deze ervaring is onbetaalbaar: je hebt als vader alle tijd om een diepe band met je kindje te ontwikkelen. Ik kreeg echt de kans om een goede vader te worden en dat is een geweldig cadeau."

De maanden vaderschapsverlof vlogen voorbij. Fredrik: "Voor een baby zorgen is natuurlijk pittig, maar ook zeer fijn, zeker als je er alle tijd voor hebt en niet voortdurend aan de stress op het werk moet denken. En terwijl ons dochtertje sliep had ik alle tijd om koffie te drinken en een krantje te lezen. Zo krijg je eindelijk eens wat ruimte om rustig over je leven na te denken. Je hoofd is vrij om nieuwe levensplannen te maken. Ook dat is zalig. Ik heb in die maanden ook meer van Stockholm leren genieten en gemerkt hoeveel gratis activiteiten je kunt doen: musea, kinderfilms..."

Zowel Fredrik als Maria beamen dat een lang ouderschapsverlof ook voor de nodige rust zorgt binnen de relatie. Maria: "Als je na een lange werkdag thuiskomt, is het huis proper, heeft je partner gekookt en kan ook de werkende partner meer van de avond genieten. Het is niet voor niets dat dit beleid het aantal echtscheidingen in Zweden doet afnemen."

Tegelijk geven ze toe dat vooral hooggeschoolde tweeverdieners uit de hippe wijken van Stockholm gebruikmaken van het lange vaderschapsverlof. Fredrik: "Binnen onze vriendenkring is het de norm en word je aangemoedigd om evenveel ouderschapsverlof op te nemen als je partner. Maar op het platteland en in bepaalde sectoren is dit minder evident."

"Werkgevers zijn niet altijd blij als je meer dan een halfjaar neemt. Mijn vroegere baas was resoluut tegen. 'Waarom moet jij op je kinderen letten?', zei hij. 'Jij hebt ze toch niet gebaard?' Ik heb uiteindelijk mijn ontslag ingediend. Voor zo'n baas wilde ik niet werken. Ik koos voor een bedrijf dat wel positief stond tegenover ouderschapsverlof. Slimme bazen weten dat ouders die veel belang hechten aan hun kinderen vaak ook verantwoorde, plichtsbewuste en gelukkige werknemers zijn."

Beeld Eric De Mildt

Dat laatste kwam ook ter sprake tijdens het gesprek met Oscar Toorell, ingenieur bij communicatiegigant Ericsson en vader van twee jonge kinderen. Zweedse topbedrijven zijn vaak gul als het op ouderschapsverlof aankomt. Oscar: "Bovenop de overheidstoelage van 80 procent van je loon, legt Ericsson nog eens 10 procent, waardoor je bijna geen inkomensverlies lijdt."

Ook Oscar is zo'n vader die tijdens zijn ouderschapsverlof nadacht over de toekomst. "Toen ik opnieuw bij Ericsson aan het werk ging, stelde ik me kandidaat voor een buitenlandse post, waarna ik samen met mijn gezin voor enkele jaren naar China trok. Dat was goed voor ons en goed voor het bedrijf."

Management

Lars Engstrom, een van Zwedens bekendste auteurs en columnisten over de gelijkheid tussen man en vrouw, zegt dat het vaderschapsverlof onmiskenbaar in de lift zit. "Veel vaders maken gebruik van die drie 'daddy months'. Maar er is nog werk aan de winkel: zeker op het meer conservatieve platteland en in de zogenaamde machosectoren. In de bouwsector gaan de klassieke rolpatronen nog steeds over van de ene generatie op de andere. Een harde noot om te kraken. Maar ook in de financiële wereld zie ik nog veel conservatieve reflexen. Bij beursbedrijven werken veel mannen die me nog het meest doen denken aan psychopaten: ze willen vooral veel geld verdienen, hebben weinig aandacht voor hun kinderen, vrouwen zijn voor hen lustobjecten en dat uit zich onder meer in een zorgwekkend graad van seksuele intimidatie."

Engstrom wijst erop dat het voorbeeldgedrag van het management cruciaal is. "Je hebt Zweedse voorbeeldbedrijven als Ericsson en Spotify, die vooruitstrevende ideeën over de gelijkheid tussen man en vrouw koesteren en op die manier ook de beste mannen en vrouwen weten aan te trekken. Maar ook in minder bekende en kleinere bedrijven stel ik vast dat de houding van het management bepaalt in welke mate mannen vaderschapsverlof aanvragen. Als de CEO zijn personeel op dit vlak aanmoedigt, blijkt dat enorm drempelverlagend te werken."

Engstrom stelt trouwens vast dat de houding van een bedrijfsleider ten aanzien van vaderschapsverlof afhangt van een aantal toevallige factoren. "Als een CEO vader is van een dochter, zal hij de gelijkheid tussen man en vrouw in zijn bedrijf sneller aanmoedigen en welwillend staan tegenover de opname van 'daddy months'. En uiteraard helpt het wanneer het management zowel uit mannen als vrouwen bestaat."

Volgens Elinor Odeberg, voorzitter van de jongsociaaldemocratische vrouwen, is er maar één manier om de verschillen weg te werken: een verplichte fiftyfiftyregeling waarbij zowel man als vrouw acht maanden opneemt. "Het klopt dat Zweden sinds de jaren 70 veel vooruitgang heeft geboekt. Maar momenteel zitten we nog steeds in een situatie waarbij de moeder het overgrote deel van het ouderschapsverlof voor haar rekening neemt. De verdeling is momenteel 75 tegen 25 procent en als je naar de eerste twee levensjaren van een kind kijkt, neemt de moeder 82 procent van de zorgen op zich."

"Dat resulteert niet enkel in een lagere verloning, maar ook voor het fenomeen waarbij vrouwen die nog geen kinderen hebben, bijna niet meer aan werk geraken. Veel werknemers willen vermijden dat ze een vrouw aannemen die na enkele maanden zwanger wordt en voor een jaar op ouderschapsverlof vertrekt. Daardoor komen vrouwen vaak terecht op een job onder hun niveau. De gevolgen daarvan dragen ze hun hele carrière met zich mee."

Ook sociale wetenschappers verdedigen Odebergs standpunt. Demografe Helen Eriksson van de universiteit van Stockholm: "Voer de fiftyfiftyregeling in en de ongelijkheid tussen man en vrouw verdwijnt als sneeuw voor de zon. De vraag bij de bevolking om dit te doen wordt steeds groter. Vrouwen pikken die discriminatie niet langer en vaders weten hoe plezierig het is om hun kinderen te zien opgroeien. Ze beseffen ook dat meer en meer jonge vrouwen een betrokken vader verkiezen boven een macho die geen opvoedende en huishoudelijke taken op zich neemt. Geef ons nog twintig à dertig jaar en de ongelijkheid tussen man en vrouw zal definitief verdwenen zijn."

Ook in België?

Of het Zweeds systeem ook als model kan dienen voor België? Professor en genderexperte Veerle Draulans (KU Leuven) zegt dat de mentaliteit maar langzaam aan het veranderen is. "In Vlaanderen leeft nog sterk de overtuiging dat mannelijke loopbanen voltijds moeten zijn: minder dan 10 procent van de mannelijke werknemers werkt deeltijds, tegenover 45 procent van de vrouwen. Mannen die kiezen voor ouderschapsverlof, zouden te weinig gemotiveerd zijn voor hun job. Fernand Huts verwees vorige maand nog naar veeleisende moderne vrouwen die dromen van een nieuwe man en daarmee verhinderen dat jonge mannen voluit voor het bedrijfsleven kiezen."

Wat niet wegneemt dat het ouderschapsverlof duidelijk in de lift zit, vooral bij hoogopgeleiden. "Wat willen Vlaamse mannen zelf? In 2000 nam amper 8 procent van de mannen ouderschapsverlof, in 2015 28,6 procent."

Beeld Eric De Mildt

De Scandinavische ideeën beginnen ook in onze parlementen te circuleren en het is duidelijk dat de vraag bij Belgische koppels naar een betere ouderschapsregeling toeneemt. Onder meer CD&V-parlementslid Nahima Lanjri diende onlangs enkele wetsvoorstellen in om de huidige regeling uit te breiden. Zo wil ze het ouderschapsverlof voor beide partners met een maand uitbreiden naar twee keer vijf maanden en wil ze ook een hogere financiële tegemoetkoming voor minder bemiddelde ouders. "Niet enkel ouders, maar ook steeds meer werkgevers zijn vragende partij. De Zweedse regeling zorgt er immers voor dat de werkgelegenheidsgraad toeneemt. Het blijkt een goed systeem om werknemers langer te laten werken en zorgt ervoor dat minder mensen met een burn-out kampen."

Maar voorlopig is er niet veel geld om de Zweedse ideeën in de praktijk om te zetten. Lanjri: "De moeilijke budgettaire situatie maakt dat een uitbreiding van het ouderschapsverlof geen evidente zaak is. Maar misschien moeten we op langere termijn durven te mikken en niet langer wachten om stappen in de goede richting te zetten."

Toch geen paradijs?

Hoewel de meeste Zweedse experts duidelijk maken dat hun land de Europese koploper blijft op het vlak van een goede balans tussen werk en gezinsleven, wijzen ze op een systeemfout die ervoor zorgt dat volledige gelijkheid tussen man en vrouw nog geen feit is. Van de zestien maanden ouderschapsverlof nemen mannen slechts een kwart op en dat betekent dat vrouwen minder gegeerd zijn op de arbeidsmarkt. Werknemers nemen liever geen aanstaande moeders in dienst of bieden ze enkel lager betaalde jobs aan.

Het progressieve Zweedse systeem blijkt vooral succesvol bij hoogopgeleide stedelingen. Op het platteland en in bijvoorbeeld de bouwsector heerst een meer conservatieve houding ten aanzien van vaders die verlof nemen om tijd met hun kinderen door te brengen.

De enige oplossing voor de tekortkomingen is volgens experts een verplichte fiftyfiftyregeling waarbij de zestien maanden gelijk worden verdeeld tussen man en vrouw.

Ook goed geprobeerd

Noorwegen was in 1993 het eerste land ter wereld dat het vaderschapsverlof invoerde. Aanvankelijk ging het om vier weken, momenteel hebben beide ouders elk tien weken ouderschapsverlof. 90 procent van de vaders maakt gebruik van deze regeling. Wel blijft het thema er controversieel. Linkse partijen zijn erg pro, rechtse partijen proberen met economische en pedagogische argumenten de regeling in te perken. De conservatieve regering van Erna Solberg bracht het vaderschapsverlof terug van veertien naar tien weken.

IJsland was in 2000 goed op weg om Zweden bij te benen als het meest kindvriendelijke land ter wereld. Ouders kregen elk drie maanden ouderschapsverlof en een toelage die 80 procent van hun inkomen vertegenwoordigde. Daarbovenop kregen ze drie maanden die ze onder elkaar mochten verdelen. Het systeem bleek succesvol. Vaders maakten er massaal gebruik van, waardoor discriminatie van vrouwen op de arbeidsmarkt stilaan verdween. Maar toen begon de overheid uit budgettaire overwegingen te knabbelen aan de toelage, waardoor het systeem voor veel gezinnen moeilijker betaalbaar werd. Vaders bleven daardoor minder lang thuis waardoor ze niet echt meer de volledige zorg van hun kind op zich namen, maar eerder sporadisch insprongen om de moeder te helpen.

In Duitsland heeft een koppel recht op maximaal veertien maanden ouderschapsverlof, waarvan twee maanden moeten worden opgenomen door de vader. Nadeel van het systeem is dat vooral de moeder van deze regeling gebruikmaakt en dat de financiële tegemoetkoming van 65 procent van het inkomen een haalbare kaart is voor hogere middenklassegezinnen terwijl lagere-inkomensgezinnen twee keer moeten nadenken voor ze van ouderschapsverlof gebruikmaken.

In Finland bedraagt het gemiddelde ouderschapsverlof zes maanden en hebben vaders recht op 54 dagen vaderschapsverlof. De overheidstoelage voor ouderschapsverlof bedraagt 70 procent van het inkomen.

Wat voorafging

Belgische tweeverdieners met kinderen of alleenstaande ouders voeren dagelijks een stresserende acrobatie uit om werk en gezin gecombineerd te krijgen. Kinderen op tijd naar school, naar het werk racen, tijdsdruk om kinderen voor 18 uur weer van school te halen, files, treinvertraging, inkopen, koken, kinderen naar bed, afwassen, slapen.

Deze uitputtende levensstijl maakt dat er weinig tijd is om van kinderen te genieten en echt bezig te zijn met hun opvoeding. Het maakt ook dat koppels weinig tijd hebben voor elkaar.

Nogal wat sociale wetenschappers leggen niet onterecht een verband tussen deze levenswijze en het hoge aantal echtscheidingen, burn-outs en depressies.

In België lijken de bestaande systemen van ouderschapsverlof, tijdskrediet en loopbaanvermindering ontoereikend om een echte balans tussen werk en gezinsleven te creëren. Een tegemoetkoming van 600 à 700 euro om het loonverlies te compenseren, betekent voor middenklasse-ouders een aderlating en maakt dat lage-inkomensgezinnen deze oplossing niet eens kunnen overwegen.
Bovendien maken vooral vrouwen gebruik van deze regelingen, wat hen langdurige carrière-nadelen oplevert. Belgische bazen reageren vaak weinig enthousiast op werknemers die meer tijd met hun kinderen willen doorbrengen.

In mei stelde Open Vld-voorzitter Gwendolyn Rutten voor om vrouwen de mogelijkheid te geven om hun vijftien maanden moederschapsverlof met hun partner te delen. Het voorstel werd door coalitiepartners N-VA en CD&V gunstig onthaald, maar kreeg ook wel kritiek: sommigen beschouwden dit idee als een indirecte aanval op het moederschapsverlof en stelden voor om de partner bovenop het bestaande moederschapsverlof enkele maanden extra betaald ouderschapsverlof te gunnen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234