Maandag 23/09/2019

Kroonjuwelen

Zweden opgeschrikt door geruchtmakende diefstal van kroonjuwelen

De begrafenisregalia van de Zweedse koning Karel IX werden deze week uit een kathedraal ontvreemd. Beeld Politie Zweden

Twee kronen en een rijksappel. Een kroonjuwelendiefstal in Zweden begeestert de hele wereld. Maar wat bezielt de daders, die ontkwamen in een witte speedboot, en hoe loopt dit af? "Als de dieven denken dat ze in een film zitten, kan ik het script zo uitschrijven."

Met een verbeten grimas gaan de dieven ervandoor. Hun witte speedboot scheert over het kanaal en laat een spoor van schuimend en opspattend water achter zich. Ze slagen er op het nippertje in om de autoriteiten te ontlopen en ontmoeten later hun kompanen. Het is een korte samenvatting van de prijswinnende achtervolgingsscène uit de film The Italian Job (volgens De Morgen de beste overvalfilm - zie lijst onderaan artikel, Red.). Maar voor het Zweedse koningshuis en de enkele verbaasde bezoekers van de kathedraal van Strängnäs is het sinds deze week zo goed als werkelijkheid.

In het stadje, dat zo'n 58 kilometer ten westen ligt van de hoofdstad Stockholm, zijn dieven aan de haal gegaan met enkele Zweedse kroonjuwelen. De twee koningskronen en de rijksappel, een gouden bol met een kruis erop, werden weggenomen uit een afgesloten glazen kist en door twee mannen met spoed naar een witte motorboot gebracht. Die lag volgens ooggetuigen enkele honderden meters verderop te wachten. Uiteindelijk konden de criminelen ontkomen over het Mälarmeer, het op twee na grootste meer van het toch al waterrijke Zweden.

Juist die ligging maakt de zoektocht naar de daders bijzonder complex. Over het water kunnen de dieven naar Köping of Arboga in het westen zijn gevlucht, maar evengoed naar Västeras, Eskilstuna of Stockholm in het oosten. De politie zet alle middelen in om een spoor te vinden. "We zijn op het land, op het water en in de lucht op zoek naar de dieven", zei politiewoordvoerder Thomas Agnevik. Het gaat volgens hem om een zaak van nationaal belang met kroonjuwelen van onschatbare waarde. "Het staat 1-0 voor hen op dit moment, maar we weten niet wat morgen brengt."

Zweedse media gaan ervan uit dat de dieven de roof uitermate professioneel hebben voorbereid. Niet alleen lagen de regalia achter slot en grendel, er was ook personeel aanwezig in de kathedraal. Janpiet Callens, in het verleden taakrechercheur kunstcriminaliteit bij Interpol en zaakvoerder van adviesbureau Artsafe, denkt eveneens dat het om een goed voorbereide operatie gaat.

"Ik hou graag een slag om de arm, maar normaal gezien moeten de Zweedse autoriteiten binnen een of twee weken meer duidelijkheid hebben. In negen op de tien gevallen duiken ze weer op. Bij kunstdiefstallen is de ophelderingsgraad doorgaans bedroevend laag, rond de 10 à 12 procent, vooral omdat politie en magistratuur er amper belangstelling voor heeft. Dat ligt nu wel anders. De Zweden zullen er een lap op geven."

Alarmbellen

De Zweedse politie probeerde de diefstal aanvankelijk nog geheim te houden en sloot de kathedraal af voor het publiek. "Wat er is gestolen kan, evenals de waarde ervan, op dit moment niet worden meegedeeld", klonk het. Na enkele uren vol geruchten speelden de autoriteiten open kaart en werd een afbeelding van de ontvreemde schatten online geplaatst. Hun hoop? Een doorslaggevende tip. Maar voorlopig blijft die uit. "Het publiek heeft tot nu toe uitgebreid meegewerkt", klinkt het. "Wat ons vooral interesseert zijn achtergelaten boten of andere vaartuigen." Voorts zijn agenten op zoek naar de eigenaars van twee zwarte damesfietsen, die zouden zijn gebruikt bij de ontsnapping en vlak bij het meer werden teruggevonden.

Ook internationaal weerklinken alarmbellen. Na een dag heeft Zweden Interpol op de hoogte gebracht. Het blijft wel onduidelijk wat de waarde is van de ontvreemde begrafenisregalia, die versierd zijn met parels en ander kostbaar materiaal. De juwelen zijn sowieso verzekerd, maar de historische en culturele waarde ligt vermoedelijk een stuk hoger. "Het gaat hier om stukken die volkomen uniek zijn en heel bekend in Zweden en wellicht zelfs internationaal", verklaarde Christofer Lundgren, deken van de kathedraal, in de krant Sydsvenskan.

Voor alle duidelijkheid: de 'echte' Zweedse kroonjuwelen liggen niet in een glazen kist in een kathedraal. Zij hebben hun thuis in de schatkamer van het koninklijk paleis in Stockholm. Hier draait het om juwelen uit het begin van de 17de eeuw die speciaal voor de begrafenis van koning Karel IX en zijn vrouw Christina werden vervaardigd. Karel IX, een eerder gewelddadig heerser, wordt vandaag vooral herinnerd omwille van zijn nageslacht. Onder leiding van zijn zoon, Gustaaf II Adolf, groeide Zweden immers uit tot een echte internationale supermacht.

Aanvankelijk lagen de regalia in de tombe naast de overblijfselen van Karel IX en Christina. Pas later werden de kroonjuwelen opgegraven en voor de ogen van het brede publiek tentoongesteld. Het heeft volgens deskundigen weinig nut om de juwelen te smelten. De waarde van het goud ligt een stuk lager dan de werkelijke waarde van de stukken. Wat wilden de dieven, die tot zes jaar cel riskeren, hiermee precies bereiken? Deskundigen kunnen alleen maar gissen.

Bluffen

Het staat vast dat de regalia zo goed als onverkoopbaar zijn. De Zweedse hulpvraag aan Interpol is er ook op gericht om een eventuele verkoop van de juwelen nog moeilijker te maken. De gereputeerde Nederlandse kunstdetective Arthur Brand, die ook wel bekendstaat als de Indiana Jones van de kunstwereld, stelt daarom dat een doorsneecrimineel zo'n diefstal niet bedenkt.

"In principe kun je er niets mee. Ze kunnen morgen niet met die juwelen naar veilinghuizen als Sotheby's of Christie's. Maar een land laat niet zomaar wat kroonjuwelen stelen. Je krijgt de crème de la crème van de politie achter je aan. Het zullen jongens zijn die tot nu toe grote zaken hebben gedaan en die geïnspireerd zijn door films. Ze wanen zich onaantastbaar, doen het voor de kick. Pas als je zo denkt ga je met een speedboot achter kroonjuwelen aan. Het gaat vaak om dieven die graag bluffen. Je ziet dat wel vaker bij kunstdiefstallen. Iedereen vindt zulke verhalen spannend. Er hangt een zekere zweem van avontuur rond, terwijl het natuurlijk in werkelijkheid gewoon een inbraak is."

Voor een mogelijk motief kijkt Brand naar de diefstal van enkele schilderijen van Vincent van Gogh. Een Amsterdamse beroepscrimineel slaagde er in december 2002 in om zowel Zeegezicht bij Scheveningen als Het uitgaan van de hervormde kerk te Nuenen te ontvreemden. Na enkele omzwervingen kwamen de doeken in handen van een Italiaanse maffiabaas. Begin 2017 werd duidelijk dat hij ze gebruikte als wisselgeld. Anders gesteld: de Italiaanse justitie zou de schilderijen krijgen in ruil voor strafvermindering. Uiteindelijk zag de maffioso de eis tegen hem van twintig naar twaalf jaar dalen. "Zo kunnen ook deze juwelen in handen komen van topcriminelen of de maffia. Zij kunnen ze dan, als de nood zich voordoet en als ze gepakt zijn, gebruiken als ruilmiddel voor strafvermindering."

Een diefstal in opdracht achten zowel Callens als Brand eerder uitgesloten. "Dat komt maar heel weinig voor. In 1961 werd een schilderij van Francisco Goya gestolen uit de Engelse National Gallery", zegt Brand. "Het leek de makers van de eerste James Bond-film leuk om dat schilderij zogezegd te laten opduiken in de schuilplaats van de schurk Dr. No. Stelen in opdracht is daardoor een heuse mythe geworden. Dieven denken dat er altijd wel een rijke verzamelaar is die het wil kopen. Maar waarom zou een miljonair zoiets doen? Kunst en juwelen zijn er om van te genieten, maar zijn ook een statussymbool. Je kunt het aan niemand laten zien en kunt er de cel voor in vliegen. En wie gaat er nu in zijn eentje met een Zweedse kroon op zijn hoofd door zijn eigen huis wandelen?"

Snelweg

Het is niet de eerste keer dat Zweedse kroonjuwelen worden ontvreemd. In 2013 haalden dieven enkele begrafenisregalia van de 16de-eeuwse Zweedse koning Johan III weg uit de kathedraal van Västerås. Uiteindelijk werden de bronzen kroon en de scepter enkele dagen later na een anonieme tip teruggevonden in een vuilniszak naast een snelweg. De autoriteiten houden nu rekening met eenzelfde scenario. "Meestal duiken zulke objecten vroeg of laat weer op, omdat heel weinig mensen bereid zijn om ermee om te gaan", zegt Agnevik. "We hebben goede hoop."

Toch is waakzaamheid geboden. Door de eeuwen heen zijn verschillende kroonjuwelendiefstallen faliekant afgelopen. Een zilveren kroon van een 19de-eeuws staatshoofd van Hawaï die werd gestolen door twee mannen uit Florida, werd omgesmolten tot een zilveren staaf. De Ierse kroonjuwelen verdwenen in 1907 uit Dublin Castle. De diefstal werd nooit opgehelderd en de juwelen werden nooit meer teruggevonden. Ook van de zogeheten Spiegel van Portugal, een grote diamant die achtereenvolgens de Portugese, Spaanse, Engelse en Franse kroon toebehoorde, werd na een diefstal in 1792 niets meer vernomen.

Meer recent duikt vooral een nationaal Portugees trauma op. Het land leende in 2002 voor het eerst enkele kroonjuwelen van hun voormalig koningshuis uit aan een ander land. Het Museon in Den Haag stelde ze vol trots tentoon. Maar op een koude decembernacht vond een van de meest ophefmakende diefstallen uit de Nederlandse geschiedenis plaats. De volledige buit, die een waarde had van 6 miljoen euro, is nog altijd spoorloos. Wie de gouden tip geeft, mag 600.000 euro op de bankrekening bijschrijven.

Brand denkt niet dat de Zweden zo veel geld opzij moeten zetten. "Volgens mij is de kans groot dat de Zweden de juwelen terugzien. Vaak nemen zulke dieven contact op met een museum om tegen een hoge prijs te onderhandelen over de teruggave. Maar dan gebeurt altijd hetzelfde. Een nette heer met een hoge hoed, in werkelijkheid een rechercheur, komt langs en voor ze het weten staan met de handen tegen de muur. Ik wens de jongens veel succes in de toekomst. Als zij denken dat ze in een film zitten, dan kan ik het script zo uitschrijven. Dit begint niet alleen als een Bond-film. Uiteindelijk komt Bond zelf langs en is het afgelopen."

De beste overvalfilms volgens De Morgen

De kroonjuwelenroof in Strängnäs heeft alles van een goede misdaadthriller. Mocht u na het lezen van dit stuk zin hebben gekregen in zo'n film, raden wij u alvast deze vijf aan.

1. The Italian Job (1969)

Niet de remake uit 2003 met Mark Wahlberg en Charlize Theron, maar de originele heist movie uit 1969. Daarin kruipt Brits filmicoon Michael Caine in de huid van Charlie Croker, een meesterdief die een groep criminelen verzamelt om in Turijn zo'n enkele miljoenen te stelen van autobouwer Fiat. Om er dan in een Mini Cooper vandoor te scheuren.

2. Ocean's Eleven (2001)

In dit geval troeft de remake het origineel af. In Steven Soderberghs update van de Rat Pack-film uit 1960 bestaat de sterrencast niet uit Frank Sinatra, Dean Martin en Sammy Davis Jr., maar uit George Clooney, Brad Pitt en Matt Damon. Met nog acht anderen plannen ze een ingenieuze overval op drie casino's in Las Vegas. En ondertussen probeert Clooney ook nog zijn ex-liefje (Julia Roberts) terug te stelen.

3. The Killing (1956)

Een commerciële flop, ironisch genoeg, maar wel de film die de reputatie van Stanley Kubrick als meesterfilmer verzekerde. Een net vrijgekomen crimineel – zie ook: The Italian Job en Ocean's Eleven – plant een laatste overval, op de kassa van een hondenrenbaan. Buit: zo'n 2 miljoen dollar. De overval zelf vindt vier keer plaats: Kubrick laat de gebeurtenissen telkens vanuit het perspectief van een ander personage zien. Quentin Tarantino ging hier de mosterd halen voor Reservoir Dogs.

4. The Pink Panther (1960)

The Pink Panther gaat niet over een roze poes, maar over de grootste diamant ter wereld. En het is geen misdaaddrama maar een komedie, waarin de klungelige inspecteur Clouseau (Peter Sellers) plots een vrouwenmagneet wordt wanneer hij per toeval in het bezit komt van de diamant. En dat terwijl meesterdief The Phantom (David Niven) zijn zinnen op het juweel heeft gezet.

5. Baby Driver (2017)

Swingender dan dit wordt een heist movie niet. Ansel Elgort kruipt in de huid – of beter gezegd: in de auto – van een misdaadchauffeur die wordt ingezet bij allerlei ongure overvallen, maar vastberaden is om zich, op de deuntjes van zijn favoriete muziek, een weg naar de vrijheid te racen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234