Maandag 24/02/2020

Zwartekracht

Het Tate Modern in Londen wil met de tentoonstelling Soul of a Nation de consequente onderwaardering van 'zwarte kunst' rechtzetten. Het is zeker een begin.

"Free at last! Free at last! Thank God Almighty, we are free at last!" Als gongslagen klinken de woorden van Martin Luther King over de tentoonstelling Soul of a Nation. Art in the Age of Black Power. Tussen de portretten van de zwarte bokser Jack Johnson en schrijver James Baldwin, een manshoge gebalde vuist van mahoniehout en een schilderij met Ku-Klux- Klan-figuren lopen de rillingen over je rug. Zelfs 54 jaar nadat King zijn I Have a Dream-rede voor het Lincoln Memorial uitsprak.

De rillingen zijn er ook in de wetenschap dat van de emancipatie van zwarte Amerikanen sindsdien - zoveel aanhoudingen, verdachtmakingen en moorden later - minder is terechtgekomen dan dominee King had gedroomd.

Alleen daarom al is deze tentoonstelling in het Londense Tate Modern anno 2017 gerechtvaardigd. Ook omdat de expositie wil laten zien dat in de zwarte gemeenschap in de Verenigde Staten, in de jaren 60 en 70, net zo driftig werd geschilderd en gebeeldhouwd als bij andere bevolkingsgroepen. Net zo driftig, maar minder gezien, minder erkend en minder gerespecteerd.

Soul of a Nation wil iets rechtzetten en het gapende gat opvullen dat de westerse kunstgeschiedschrijving heeft laten vallen door na te laten deze zwarte kunstenaars in de canon van de moderne kunst op te nemen.

De expo past bij het beeld en de wetenschap dat in de VS de ongelijkheid voortduurt. Waarom weten we nog steeds niet wie de zwarte kunstenaars uit de jaren 60 en 70 waren? William T. Williams, Betye Saar, Sam Gilliam, Ed Clark, Alma Thomas, Wadsworth Jarrell: ooit van gehoord?

De inhaalrace komt op een moment dat ook de grote overzichtstentoonstellingen, zoals in Kassel en Venetië, bezig zijn het belang van de witte, eurocentrische blik te relativeren en, belangrijker, die aan te vullen met wat u en ik niet weten van artistieke uitingen buiten het blanke Westen. Soul of a Nationis een belangrijk hoofdstuk in de herschrijving van de westerse kunstgeschiedenis.

De tentoonstelling wil laten zien wat black art is, hoe weinig samenhangend die noemer misschien ook is, en waar de wortels ervan liggen. De oorsprong ligt namelijk niet in de blanke kunstgeschiedenis. 'Zwarte kunst' is gebaseerd op andere kleuren, het gebruik van uitbundige decoratiepatronen, met een nadrukkelijker gebruik van materialen, zoals verf en hout, schelpen en prikkeldraad.

Er heerst in Tate een grote visuele uitbundigheid. In alles klinkt ook, opzichtig of onderhuids, een aanklacht tegen het gebrek aan burgerrechten door. Het feit dat Amerika, toch ook hun land, er niet voor zwarten was.

Het is begrijpelijk dat er een grote strijdlust in het werk zit. Er was wat te bevechten. Niet alleen de mensenrechten zelf, ook een plaatsje aan het officiële kunstfirmament.

'Te naïef'

Niet dat de zwarte kunstenaars helemaal werden geweerd uit het galerie- en museumcircuit. Eind jaren 60 konden velen al hun kunst presenteren in toonaangevende instellingen als het Whitney en Metropolitan Museum in New York. Maar het werd toch als een afgeleide gezien van het oeuvre van de witte kunstenaars: vergelijkbaar, maar niet kwalitatief onderscheidend. Te naïef, te decoratief, te propagandistisch, te weinig beeldend. Het paste niet in de artistieke lijn die de westerse kunstgeschiedenis had uitgestippeld.

Die onderwaardering bracht een kunstenaar als David Hammons ertoe in de trant van Marcel Duchamp, Yves Klein of Jackson Pollock te werken, maar met volstrekt eigenzinnig materiaal: kroeshaar, botten, vette boodschappentassen. De verwijzingen mogen dan clichématig zijn, ze sloten volgens Hammons wel aan op zijn eigen belevingswereld en achtergrond.

Daarbij voelde hij zich als zwarte kunstenaar 'moreel verplicht' te verbeelden wat hij maatschappelijk onderging. Waar het engagement bij blanke westerse kunstenaars meestal onder twintig lagen verf is weggemoffeld, ligt het bij hun zwarte collega's aan de oppervlakte; fluisterend of schreeuwend, onvermijdelijk en urgent.

Het spijtige is alleen dat er een aparte tentoonstelling voor nodig is. Het wordt tijd om zwarte en witte kunst bijeen te brengen als verschillend, maar gelijkwaardig. Zodat de moderne kunstgeschiedenis echt wordt herschreven.

Soul of a Nation. Art in the Age of Black Power. Tot 22/10 in Tate Modern, Londen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234