Maandag 18/10/2021

Zwarte Vrijbuiters bedreigen Doel

Het actiecomité Doel 2020 strijdt al drie jaar voor het behoud van Doel. Spilfiguur is Jan Creve. Mannen als hij hebben de afgelopen jaren tientallen dikke, technische bouwaanvraagdossiers doorwoeld, bezwaarschriften neergelegd, actie gevoerd. Een onophoudelijk en zwaar engagement. Werk van idealisten, daaraan twijfelt niemand. Alleen: wie 'idealisten' zegt, mag ook de vraag stellen naar het ideaal. Wat drijft bijvoorbeeld Jan Creve? Wat beweegt zijn vrienden - ze noemen zichzelf 'Vrijbuiters' - als Koenraad Logghe of Wim Van Acker, niemand minder dan de dorpsopbouwwerker van Doel? Hun ideaal lijkt zeker niet op te houden met de redding van Doel alleen. Het gaat verder, en vooral: rechtser.

Doel

Van onze verslaggever

Bart De Schrijver

Op een koude zaterdagochtend, in maart 2000, trok een betoging tegen de havenuitbreiding over de weilanden van Verrebroek naar het nabijgelegen Doel. Niet echt een stoet, maar ver uit elkaar marcherende groepjes. De ene met Vlaams-Blok-wimpels en zwarte vaandels met het runeteken van Odal, andere groepjes kleurden rood en groen. Aan het Vrasenedok, vermengde de bonte stoet zich met de tractoren van het een boerenoptocht en stond de hele groep samen op de dijk. Vrijbuiter Jan Creve sprak namens Doel 2020 door de megafoon. Hij stoorde zich niet aan de extreem-rechtse symboliek van een deel van zijn toehoorders. Dat viel niet meteen op, want ook andere burgers boven verdenking zagen er evenmin veel graten in. "Je moet niet overdrijven", zegt bijvoorbeeld Hugo De Block, de Agalev-schepen in Beveren: "Eresenator Fernand De Bondt, een bekende CVP'er, en de oude veldwachter van Doel zitten toch ook in Doel 2020. Ik weet dat het nogal gevoelig ligt, wij voeren voor een stuk dezelfde strijd."

Jan Creve is niet alleen lid van Doel 2020, hij is de bekendste figuur van een groep die zich 'De Vrijbuiters' heeft gedoopt. Deze Vrijbuiters definiëren zichzelf als nationalistisch-anarchistisch. Ze kwamen voor de eerste keer in het nieuws met een spandoekactie tijdens de de havenfeesten in Antwerpen en de Scheldewijdingsfeesten in Doel in de zomer van 1999. Op een zondagmiddag in juli 2000 kraken de Vrijbuiters de voormalige gemeenteschool van Doel. Aan de pers vertellen ze dat ze zich verzetten tegen de leegstand en de verkrotting van het polderdorp. Er wordt in het kraakpand een opendeurdag georganiseerd met de steun van de buurtbewoners, die glazen, theepotten en zelfs een kookfornuis aanslepen. Het was de bedoeling dat het oude gemeenteschooltje de ontmoetingsplaats zou worden voor de jongeren van Doel, voor wie in het dorp nog weinig ontspanningsruimten resten. Ook in het Wase Steendorp werd op de Open Monumentendag van die zomer een boerderij bezet.

In de krantenartikels over de kraakpanden wordt De Vrijbuiter omschreven als een "pluralistische organisatie". In het voorwoord van hun driemaandelijkse blad Vrijbuiter schrijven ze dat ze geen afgelijnde ideologie te hebben. Vrijbuiter wil de vanzelfsprekendheid van de pletwals van uniformisering en commercialisering in vraag stellen en situeert zich in het ecologische en antikapitalistische kamp. Subsidiariteit, kleinschaligheid, diversiteit, identiteit vormen voor de Vrijbuiters de bouwstenen van de samenleving. Het blad zelf ziet er 'punk' uit: tekeningen uit de punk-underground, zwarte vlaggen met rode letters en de progressieve spelling van het woord 'axie'. Het blad brengt geregeld progressieve, neutrale teksten over ecologische thema's. Kortom, het zoveelste idealistische blaadje dat zich situeert in de nieuwe, alternatieve jongerencultuur.

Of niet? Vrijbuiter verscheen in juni 1997 in het Belgisch Staatsblad als vzw. Het blad is de 'heruitgave' van de in 1995 ter ziele gegane De Vrijbuiter. Wie Vrijbuiter en De Vrijbuiter naast elkaar legt, merkt dat de lay-out en inhoud grondig veranderd zijn. De Vrijbuiter was ook de naam van een jeugdbond die was ontstaan uit de restanten van het Nationalistisch Jongstudentenverbond (NJSV) Sint-Niklaas en de Vlaamse Militanten Orde (VMO) Waasland. Het NSJV ontstond als jongerenafdeling van het extreem-rechtse Nationalistische Studentenverbond, dat in het begin van de jaren tachtig werd geleid door Philip Dewinter.

De beweging De Vrijbuiter wordt gekenmerkt door een grote hang naar het 'volkse'. Ze onderhielden goede contacten met nationalistische bewegingen in Baskenland en Noord-Ierland. In het eerste nummer van 1990 bespreekt De Vrijbuiter het boek Het holocaustbedrog van Jos Rogiers, uitgegeven door de beruchte revisionistische club Vrij Historisch Onderzoek. "Het werkje is hoe dan ook een uitnodiging tot verder lezen voor iedereen die geboeid is door controversiële geschiedschrijving. Zo gaat Rogiers dieper in op het feit dat de nodige bewijsstukken om het bestaan van de gaskamers te erkennen, ontbreken", schrijft De Vrijbuiter vol lof.

Maar vooral de figuur van Joris Van Severen is een bron van inspiratie voor een aantal artikels in De Vrijbuiter. In 1931 richtte Van Severen het fascistoïde Verbond der Dietse Nationaal-Solidaristen (Verdinaso) op, een partij die zich uitsprak voor het 'corporatistisch standensolidarisme' en tegen de parlementaire democratie. "Niet links, niet rechts, Vlaming!" was de verleidelijke slogan van het Verdinaso om leden te werven in de Vlaamse beweging. De Vrijbuiter hanteert vijftig jaar later het devies "Niet links, niet rechts, Vooraan!". Volgens Jan Creve scheurden de Vrijbuiters zich af van het NSJV en de traditionele VLaamse beweging, precies omdat ze korte metten wilden maken met de klassieke tegenstelling tussen links en rechts. En zo stellen ze zich ook op in Doel: zogezegd geen ideologie, alleen de actie voor het goede doel telt.

Als gevolg van deze low profile-filosofie stond het Vrijbuiter vrij om vrienden te zoeken bij andere anarchistische bewegingen. De jongeren van de anarchistische kraakbeweging Wildgroei uit Gent zagen er begin 1999 geen problemen in om samen te werken met hun Wase collega-krakers. Dat veranderde snel. Bij de start van de werken voor het Deurganckdok in oktober 1999 bezetten leden van Wildgroei een aantal graafmachines en ketenden zich eraan vast. De Wildgroeiers merkten plots dat op één machine zowel Vrijbuiters stonden als een merkwaardige soort punks: in zwarte 'bomberjackets' gesnoerd, met Vlaamse leeuwtjes erop genaaid. De sfeer was uiterst gespannen en Wildgroei maakte aan Vrijbuiter duidelijk een samenwerking in de toekomst niet meer te zien zitten, wegens hun merkwaardige vrienden.

In dezelfde periode benadert Crève ook Den Kraker, het blad van de Leuvense kraakbeweging (nu Spinosj) met de vraag om een abonnement uit te wisselen. De Leuvense krakers schrokken naar eigen zeggen toen ze in Vrijbuiter konden lezen dat het "anarchisme een sterke antidemocratische traditie heeft en dichter bij de idee staat van een universele aristocratie dan bij de idee van een democratie zoals wij die nu kennen".

Hun interesse voor een ruilabonnement met Vrijbuiter nam nog af toen zij zich verdiepten in de voorgeschiedenis van enkele Vrijbuiters. Jan Creve nam begin jaren tachtig deel aan een gewelddadige raid van de Vlaamse Militanten Orde op een migrantencafé in Sint-Niklaas. Vrijbuiter Koenraad Logghe, de buur van Creve, was begin jaren tachtig medestichter van de Orde van de Eeuwige Wederkeer. In de 'grondbeginselen' van die merkwaardige vereniging stond te lezen: "Wij wensen de eigenheid van ons volk en ras te vrijwaren en alle storende elementen te bestrijden."

Ook de dorpsopbouwwerker Wim Van Acker stond tot eind 1999 in Vrijbuiter vermeld bij de redactie. Van Acker was in zijn jeugdjaren lid van het VNJ en tijdens zijn studentenjaren diende hij het NSV als vice-preses in een periode waarin het NSV geregeld in het nieuws kwam met racistische gewelddadigheden. In november 1992 stormden NSV'ers een universiteitsaula op de Gentse Blandijnberg binnen om pamfletten uit te delen en een les te verhinderen van professor Ruddy Doom. Volgens het relaas in De Morgen van die tijd vielen er rake klappen. Een Turkse student werd van de trap gegooid en diens vriendin kreeg klappen op het hoofd. Het was Wim Van Acker zelf die verklaarde waarom het tot een handgemeen kwam: de NSV'ers voelden zich "geprovoceerd" door extreem-links.

Van Acker wou niet reageren op zijn voormalige politieke activiteiten. Het kabinet van minister Vogels zou hem aangeraden hebben om niet meer met journalisten te spreken. Het kabinet zegt niets te maken hebben met de aanwerving van de dorpsopbouwwerker. "Het is niet aan de overheid om iedereen te controleren die voor haar werkt", zegt kabinetswoordvoerster Sylvie Fabré.

Terug naar de anarchistische 'kameraden' van Vrijbuiter. Die verwonderden zich ook over de opmerkelijke band met het ultrarechtse tijdschrift Tekos. De meest toonaangevende auteurs van Vrijbuiter - de groep dus die aan Doel 2020 een kern van actievelingen levert -, zoals Jan Creve, Koenraad Logghe, Johan De Vriendt, Dirk Bollen en Guy De Martelaere, blijken ook geregeld een redactionele bijdrage te leveren voor Tekos. Tekos zag het licht in 1979 door de zogenaamde 'Verdinaso-kenner' Luc Pauwels, die eind jaren zeventig een belangrijke rol speelde bij de oprichting van het Vlaams Blok. Ook de in 1999 overleden ex-Waffen-SS'er Frans de Hoon zetelde in de redactie. Over Tekos zegt Creve dat het een "meerwaarde heeft omdat het een aantal zaken heeft opengetrokken". Voor de Leuvense hoogleraar Louis Vos is Tekos een "edel fascisme"; voor zijn collega professor Georgi Verbeeck kan Tekos gezien worden als het belangrijkste schakelpunt tussen extreem-rechts en ecologie. "Groen-rechts is marginaal in de praktijk, maar niet op ideologisch vlak", zegt professor Verbeeck. Een van de goeroes van groen-rechts is de Frans-Britse denker Edward Goldsmith. Zijn boek De weg, een ecologische wereldvisie werd uitgerekend vertaald door Guy De Martelaere, een van de auteurs in Vrijbuiter. Goldsmith pleit in zijn boek voor een groene politiek die de natuurlijke sociale orde en de traditionele omgangsvormen tussen mensen moet herstellen. "Goldsmiths ideeën vormen ongetwijfeld een rijke voedingsbodem waarop racisme kan bloeien", schrijft De Morgen-journalist Jan de Zutter in zijn boek Heidenen voor het Blok. Creve: "Maar Goldsmith is onze goeroe niet. Als anarchisten dragen wij geen ideologie uit. Vrijbuiter is geen dekmantel om ideeën door te drukken. Als andere anarchistische groepen het niet met ons eens zijn, dat is dat hun goed recht."

Maar Vrijbuiter heeft niet alleen ideologische banden met extreem-rechts. De relaties met het Vlaams Blok en zijn bijhuizen als NSV en VMO zijn zelfs bijzonder concreet. Een van de Vrijbuiters, Arnout Collier, stond bij de vorige gemeenteraadsverkiezing op de zestiende plaats op de Vlaams Blok-lijst. Alle belangrijke redacteurs van Vrijbuiter hebben een geschiedenis in VNJ, NSJV en NSV, de officieuze jongerenorganisaties van het Blok. Hoe komt het dan dat in Vrijbuiter zelf het Blok vaak op de korrel wordt genomen? In de zomer 2000 kan men in Vrijbuiter lezen: "Wie bij de hele Doel-heisa meent politiek garen te kunnen spinnen is het Vlaams Blok, dat er als de kippen bij was om te stellen dat zij als enigen nog opkomen voor Doel. Op de logische vraag of het Blok dan ook tegen het zogenaamde Saefthingedok is, volgde echter een veelbetekenende stilte."

Vrijbuiter doelt daarmee op de demagogische houding van het Blok ten aanzien van de havenuitbreiding. Terwijl in Beveren hun gemeenteraadslid Bruno Stevenheydens mee actie voert voor Doel, verdedigt de Antwerpse Blokker Jan Penris met hand en tand de eisen van het havenpatronaat. Die janusstrategie levert het Vlaams Blok zowel op de linker- als rechteroever van de Schelde stemmen op.

Georgi Verbeeck: "Net als Pallieter en Tekos zegt Vrijbuiter zich niets aan te trekken van partijpolitiek, en dus ook niet van het Blok. Dat is volgens mij gedeeltelijk tactiek, gedeeltelijk oprechte overtuiging. Wint het Vlaams Blok daarmee stemmen? Niet veel, maar die partij heeft er wel baat bij dat een soort conservatief, nostalgisch verlangen gepropageerd wordt over groene thema's, dat leeft bij een deel van de bevolking, en daar zijn uiteindelijk wel stemmen mee te halen."

Jan Creve blijft tegenspartelen: "Net als Doel 2020 kun je Vrijbuiter niet in een politiek vakje stoppen en stigmatiseren als extreem-rechts. Er zijn politieke partijen die dat zouden willen, dan hoeven ze niet meer met ons te discussiëren." Ineens: "En stél nu dat wij extreem-rechts zouden zijn, dat verandert nog niets aan de problematiek van Doel. Ga je mensen als de dorpsopbouwwerker Wim Van Acker in een vakje stoppen omdat hij in zijn jeugd NSV-preses is geweest, of mezelf omdat ik VMO-lid was? Wie twintig jaar geleden iets met flamingantisme te maken had, was automatisch aangesloten bij groepen als de Vlaamse Militanten Orde."

In Beveren behaalde het Blok bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen een monsterscore van 20 procent. Daarmee steeg de partij van drie zetels in 1994 naar zeven zetels. De partij behaalde in Beveren haar hoogste score voor de provincielijst: 22,6 procent. Ook in het naburige Sint-Niklaas en Temse kon het Blok een vijfde van de stemmen wegkapen. Over het succes van het Blok schrijft Bruno Stevenheydens: "Uiteraard heeft Doel meegespeeld in het succes van onze partij in Beveren, gedurende vijf jaar hebben wij de Doelse bevolking steeds ondubbelzinnig verdedigd."

Hoe demagogisch dat soort uitspraken ook zijn, er zit een grond van waarheid in. Zegt Chris De Stoop, de Knack-journalist die de teloorgang van het polderdorp analyseerde in zijn boek De Bres: "Door er zelf onvoldoende aanwezig te zijn, hebben de klassieke partijen Doel aan het Vlaams Blok uitgeleverd."

Jan Creve: 'Stop je dorpsopbouwwerker Van Acker in een vakje omdat hij NSV-preses is geweest, of mezelf omdat ik VMO-lid was?'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234