Dinsdag 01/12/2020

Zwarte doos nu ook in de operatiezaal

Het UZ Gent wil graag tegen het einde van het jaar een zwarte doos in de operatiekamer. Die registreert, net als in vliegtuigen, alles wat door het team gedaan en gezegd wordt. Kan zo de patiëntveiligheid verhoogd worden? Niet alle chirurgen zijn overtuigd.

In Nederland vindt vandaag de allereerste operatie plaats met een zwarte doos in de operatiekamer. "Piloten doen het, topsporters doen het, Formule 1-coureurs doen het. Waarom chirurgen niet?" Aan het woord is Marlies Schijven, een Nederlandse hoogleraar chirurgie. Ze heeft het over fouten. Of beter, over leren uit fouten. "In zoveel sectoren doen ze dat door terug te kijken naar hoe iets is uitgevoerd. Gek genoeg gebeurt dat in mijn vak, waar leven en dood dicht bij elkaar liggen, amper."

In het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam zal Schijven vandaag twee kijkoperaties uitvoeren, met in de kamer een Surgical Black Box. Net als de zwarte doos in de luchtvaart zal die allerlei gegevens over de patiënt en uit de operatiekamer bijhouden. Denk niet alleen aan de temperatuur, bloeddruk en hartslag. Ook de bewegingen en de communicatie van het personeel wordt bijgehouden. Via computer, camera's en microfoons worden allerlei data verzameld. Alles wat afwijkend is, krijgt vervolgens een rood vlagje en wordt daarna geanalyseerd en uiteindelijk in team besproken.

Teodor Grantcharov, de Canadese bedenker van de Surgical Black Box, gelooft dat deze manier van werken de chirurg, de anesthesist en co. een optimaal inzicht geeft. Dankzij de zwarte doos kun je bijvoorbeeld zien dat niemand het overzicht bewaart, dat een nietjesapparaat hapert of wanneer de communicatie stroef loopt. "Als je niet weet wat er misloopt, kun je niets verbeteren."

In ons land zijn er voorlopig nog geen operatiekwartieren met zwarte doos, al wil het UZ Gent daar snel verandering in brengen. Vindt professor Isabelle Van Herzeele, kliniekhoofd op de dienst thoracale en vasculaire heelkunde, voldoende geld na grondig overleg met de directie en het hele team, dan staat eind dit jaar in hun operatiekwartier ook een Surgical Black Box.

"Teodor Grantcharov heeft onze dienst gecontacteerd om het systeem uit te testen binnen de vaatheelkunde", vertelt ze. "Ik vind dit een ideale manier om de kwaliteit van de zorg voor patiënten te verhogen. Net zoals bij een vliegtuig willen we te weten komen wat er precies - bijna - is foutgelopen, en hoe we dat kunnen vermijden."

Toch is niet iedereen het idee genegen. "Hoe kan een computersysteem inschatten wat wel en niet goed is verlopen?", vraagt hoogleraar chirurgie Baki Topal (UZ Leuven) zich af. Volgens hem is het onmogelijk om voor alle operaties hetzelfde draaiboek te gebruiken. "Elke ingreep is anders, elk chirurg werkt anders, elk team communiceert anders."

Volgens Topal zou de aanwezigheid van een zwarte doos weleens een negatieve impact kunnen hebben. "Want hoe gaat het team met zo'n doos in de kamer om? Gaan mensen zich niet anders gedragen als ze weten dat Big Brother meekijkt?"

Steven Colpaert, plastisch chirurg in het AZ Monica in Antwerpen, deelt die bezorgdheid. "Je riskeert dat medewerkers zich naar de ingestelde parameters gaan gedragen, dat ze alleen nog die rode vlaggetjes proberen voorkomen." Hij vreest dat een zwarte doos hen in het keurslijf van de defensieve geneeskunde dwingt. Dat is de geneeskunde waarin men nutteloze onderzoeken uitvoert om zich in te dekken of noodzakelijke behandelingen weigert als men een rechtzaak vreest. "Die richting willen we niet uit."

Colpaert wijst ook op de ontstaansgeschiedenis van de zwarte doos in operatiekwartieren. "In de Angelsaksische wereld geldt een heel andere wetgeving dan hier. Artsen zijn heel bang dat patiënten hen een proces aandoen. In dat licht is het logisch dat ze veel geld veil hebben om hun zorg zo goed als mogelijk te documenteren. Zo kunnen ze zich in de rechtbank beter verdedigen."

Het zou kunnen dat de patiëntveiligheid met een Surgical Black Box verhoogd wordt. "Maar dat het alleen om die reden ontwikkeld is, geloof ik niet. Dit gaat ook over aansprakelijkheid."

Blaming-and-shaming

Van Herzeele begrijpt de drempelvrees als het gaat over de zwarte doos. "Als je spreekt over een evaluatie, dan hangt daar voor veel mensen een negatieve bijklank aan. Maar het is gewoon de bedoeling om patronen te ontdekken die leiden tot fouten. Het is niet gecreëerd om mensen met de vinger te wijzen. Meer zelfs, op termijn zou het mogelijk moeten zijn dat de zwarte doos functioneert als een soort waarschuwingssysteem. Dat er pakweg tijdens de ingreep een rode lamp begint te branden bij een gevaarlijke situatie. Let wel, zover zijn we nog niet."

De Gentse chirurg gebruikt al langer camera's in haar operatiekwartier en weet dus wat de impact kan zijn van extra ogen. "De eerste week zijn de mensen onwennig, maar daarna is het deel van het decor. Niemand houdt zich dan nog in. Alles went."

Bovendien is het volgens haar helemaal niet de bedoeling om met de gegevens van de zwarte doos de bewijslast bij medische fouten te stofferen. "Alle materiaal wordt na een maand vernietigd. En als een team echt ongelukkig is over een procedure, dan gebeurt dat binnen de 48 uur." In Nederland zijn ze voorlopig van plan om alle materiaal na 48 uur te verwijderen. In geval van complicaties zou de patiënt misschien wel de - weliswaar geanonimiseerde - data kunnen opvragen. Het AMC bekijkt of dit een goede piste is.

De black box in Nederland maakt deel uit van de inspanningen die in het land gedaan worden om fouten er tijdens operaties te verminderen. Jaarlijks zouden er 970 mensen sterven door wat ze 'vermijdbare medische fouten' noemen. Hoe goed of slecht ons land het wat dat betreft doet, is onduidelijk, zegt professor kwaliteit en patiëntenveiligheid Dominique Vandijck (UHasselt/UGent). "We denken dat we een vergelijkbare grootteorde hebben."

Volgens hem is er zeker nog ruimte voor verbetering. Zo'n black box kan daar toe leiden, meent hij, tenminste als ze enkel voor educatiedoeleinden en niet voor persoonlijke evaluaties wordt gebruikt. Je wilt geen blaming-and-shaming-cultuur. "Daarom is het essentieel dat de operatieteams zelf betrokken worden bij het implementeren ervan."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234