Zaterdag 16/11/2019

Portret Zuzana Čaputová

Zuzana Čaputová, de nieuwe presidente van Slowakije

Beeld Gijs Kast

Na een Schone Handen-campagne tegen moordende maffiosi en gifstorters is de groene advocate Zuzana Čaputová (45) de nieuwe presidente van Slowakije. “Haar wettelijke macht is relatief klein, maar haar morele macht in de strijd tegen corruptie groot.”

“Misschien dachten we dat onze politiek enkel maar een zwaktebod was, maar vandaag mogen we ze terug als een teken van sterkte zien”, zei Zuzana Čaputová zondag in haar overwinningsrede als kersvers verkozen eerste vrouwelijke presidente van Slowakije. Met een ruime meerderheid, 58 procent van de stemmen, versloeg de gescheiden moeder van twee dochters huidig Europese vicevoorzitter en energiecommissaris Maroš Šefčovič.

Čaputová, een nieuwelinge in de politieke arena, won de presidentsverkiezingen dankzij een campagne waarin de strijd tegen corruptie centraal stond. Het succes van de groene advocate dreef op de volkswoede over de moord op onderzoeksjournalist Jan Kuciak en zijn verloofde Martinea Kusnirova, een jaar geleden. Dagenlange betogingen leidden toen tot de val van premier Robert Fico.

Vermoorde journalist

Kuciak had meerdere grootschalige corruptiedossiers onthuld waarin de linkse regeringspartij Smer betrokken was. Justitie stelde intussen vier mannen in staat van verdenking, onder wie een rijke zakenman en vriend van ex-premier Fico als vermoedelijke opdrachtgever. In de dagen voor de moord werkte Kuciak aan een postuum door zijn collega’s gepubliceerd artikel dat banden blootlegde tussen Fico en een Italiaanse zakenman die verdacht wordt van EU-subsidiefraude en door de justitie in zijn eigen land gelinkt wordt aan de beruchte ’ndrangheta-maffiaorganisatie.

De nieuw verkozen Slowaakse president Zuzana Čaputová wordt klaargestoomd voor een tv-debat in Bratislava, afgelopen zondag 31 maart. Beeld REUTERS

Tijdens de laatste campagneweek had Čaputová ook de belangrijke steun gekregen van Jozef Kuciak, de broer van de vermoorde journalist. Hij waarschuwde de kiezers voor de banden van Šefčovič met de politieke elite. “Ik ga niet stemmen voor iemand die gesteund wordt door oligarchen en hun mensen, die me mijn broer en mijn schoonzus ontnamen”, stelde hij messcherp.

Čaputová zegt dat de moord op Kuciak haar deed beslissen om de politiek in te gaan. “Ik kon het voor mezelf niet langer rechtvaardigen waarom ik niet de verantwoordelijkheid zou opnemen om verandering te brengen”, zei ze. “Waarden zoals humanisme, solidariteit en waarheid zijn te belangrijk voor onze samenleving.” Met haar campagneslogan ‘Sta op tegen het kwaad, samen kunnen we dat’ beloofde ze de greep van de politieke elite op de politie en de openbare aanklagers te stoppen.

Morele macht

Hoewel de president in het Centraal-Europese land van 5,4 miljoen inwoners vooral een ceremoniële rol vervult, zal Čaputová toch invloed kunnen uitoefenen op de magistratuur, zodra ze op 15 juni de eed heeft afgelegd. Zo mag ze zelf de toprechters benoemen. Ze krijgt ook vetorecht op de uitvoerende regeringsmacht, die vooralsnog in handen blijft van Smer-premier Peter Pellegrini. Die kan nog rekenen op een parlementaire meerderheid.

“Als presidente zal Čaputová wel de troef hebben dat ze partijpolitiek ongebonden kan spreken”, zegt Dominic Hutko van de linkse krant Pravda aan De Morgen. “Haar wettelijke macht om corruptie te bestrijden zal relatief klein zijn maar haar morele macht om politici terecht te wijzen die blind blijven voor corruptie is groot. De wetgever zal ook haar ethische richtlijnen moeten volgen.”

Čaputová werd geboren in een arbeidersfamilie in Pezinok, in het westen van het toenmalige Tsjechoslowakije. Opgeleid tot juriste en werkzaam als advocate werd ze in eigen land een nationale beroemdheid, toen ze ten strijde trok tegen de uitbreiding van een gifstort in haar geboortestadje, dat toen al berucht was omdat zowel het grondwater, de bodem als de lucht vervuild was. Er werd ook een samenhang vermoed tussen het stort en de hoge aantal gevallen van kanker.

Nobelprijs voor milieu

Liefst veertien jaar lang voerde Čaputová met haar milieu-ngo Via Iuris een juridische strijd, schreef petities en mobiliseerde de lokale bevolking in betogingen. In 2013 won ze de strijd, toen de uitbreiding van het stort werd tegengehouden door een vonnis van de hoogste Slowaakse rechtbank. Ze had met succes een arrest van het Europees Hof van Justitie ingeroepen dat de bevolking van lidstaten inspraak geeft bij beslissingen die een milieu-impact hebben. Haar inspanningen werden internationaal erkend in 2016, toen ze cowinnaar werd van de prestigieuze jaarlijkse Goldman Environmental Prize, zeg maar de Nobelprijs voor milieu – wat haar in het Witte Huis een ontmoeting opleverde met kabinetsleden van toenmalig president Barack Obama. De Goldman-jury loofde Čaputová’s queeste tegen het gifstort ‘omdat ze een precedent zette voor publieke participatie in post-communistisch Slowakije’.

Met haar dochter naar de stembus. Beeld REUTERS

Als president heeft Čaputová nu nog geen steun van een partij in het parlement maar ze werd onlangs wel vicevoorzitter van Progressief Slowakije, een beweging die van plan is om mee te doen aan de Europese verkiezingen eind mei en de nationale parlementsverkiezingen later dit jaar. Naast goed bestuur en ecologisch bewustzijn plaatsen ze ook ethische hervormingen op de agenda.

Čaputová won in de voorbije campagne alvast veel steun bij jonge kiezers omdat ze pleit voor het holebihuwelijk en –adoptie. Ze erkent ook dat een vrouw het recht heeft om te kiezen voor abortus, en gaat daarmee in tegen de conservatieve moraal van de meeste politici in haar land.

“De grootste persoonlijke sterkte van Čaputová is haar rechtschapenheid, haar welbespraaktheid en haar bescheidenheid”, zegt Hutko van de krant Pravda. “Andere politici proberen zich volkser voor te doen dan ze zijn, maar zij blijft zichzelf, zeer voornaam, bijna sacraal zelfs, waardoor ze soms wat afstandelijk overkomt. In debatten toont ze zich dan weer als de welbespraakte advocate van weleer, die haar tegenstanders nooit direct aanvalt maar wel intelligent onder tafel praat in een Brits aandoende retorische stijl.”

Haar grootste nadeel wordt volgens Hutko haar gebrek aan partijpolitieke ervaring. “Haar fatsoen zal niet alleen maar verpakking mogen zijn, ze zal haar positieve campagnecommunicatie moeten zien om te zetten in politieke compromissen. We kunnen maar hopen dat ze daarin zal slagen. Zelf vrees ik dat de verwachtingen van haar aanhangers misschien iets te hooggespannen zijn. Ze vergeten de machtsstrijd waarin Čaputová zich nog moet begeven.”

Lakmoesproef

De vraag is ook of haar verkiezing een bredere impact zal hebben op het politieke bedrijf in Centraal- en Oost-Europa, waar de voorbije jaren onder leiding van de Hongaarse premier Viktor Orbán een nationalistische contrareformatie plaatsvond na de liberalere jaren die volgden op de val van het IJzeren Gordijn.

Zelf hoopt Čaputová dat haar verkiezing “een inspirerend effect” kan hebben op andere landen. “Ik ben niet enkel blij met mijn resultaat maar vooral omdat deze uitkomst toont dat het mogelijk is te winnen zonder te moeten zwichten voor populisme, door gewoon de waarheid te vertellen, door de aandacht te vestigen op iets zonder agressieve woorden te moeten gebruiken”, vertelde ze haar aanhangers in Bratislava. Čaputová gaat er prat op dat ze nooit haar concurrenten door het slijk haalde.

Haar eerste lakmoesproef komt er bij de volgende ontmoeting van de Visegrad-4 (V4), een pressiegroep van Slowakije, Hongarije, Polen en Tsjechië die het EU-migratiebeleid dwarsboomt.

“Ik denk dat ze een olifantenvel heeft en de andere presidenten onverbloemd haar mening zal zeggen”, zegt Hutko. “Ze zal de politieke dynamiek in de V4 niet in haar eentje kunnen veranderen maar ze kan hen leren dat je ook van mening kunt verschillen zonder elkaars vijand te moeten zijn, dat je toch kunt samenwerken. Haar grote voordeel is dat ze ook daar ongebonden is. Orbán en zijn collega’s spreken in het buitenland altijd in functie van hun binnenlandse partijpolitiek. Dat zal zij niet hoeven te doen. Ze zal als presidente even pro-Europees zijn als voorheen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234