Vrijdag 06/12/2019

'Zowel Stanley als Leopold II minachtte het leven'

In het vierluik Africa Dreams stelt het koppel Maryse en Jean-François Charles de blinde uitbuiting van Afrika door koning Leopold II en ontdekkingsreiziger Stanley aan de kaak: de dwangarbeid van de zwarte arbeiders, de brutale wreedheden, het doorgedreven lobbywerk van de koning. Een gesprek met scenariste Maryse Charles.

Het eerste deel van Africa Dreams start met een scène in het Koloniaal Museum Tervuren. Een klein jongetje kijkt er tijdens een schoolreis in 1960 zijn ogen uit naar de pracht en praal die het museum herbergt. De gids van dienst bespeelt de loftrompet voor Leopold II (1835-1909), de 'koning-bouwer die Congo aan België schonk'."Hij had het van zijn eigen geld gekocht, om de bevolking, die toen nog uit wilden bestond, te beschaven. En ook om grote bouwprojecten te ondernemen, ter verfraaiing van ons kleine landje. Met dat land, dat tachtig keer groter is dan het onze, bezorgde Leopold II België een nieuwe economische bloeiperiode en een grotere welvaart."

Wat volgt is een verhaal dat aantoont op welke brutale wijze Leopold II Congo (toen nog Kongo-Vrijstaat) kon inpalmen, waarom hij ontdekkingsreiziger Stanley in dienst nam, hoe hij erin slaagde om zijn strijd tegen de slavernij te doen omslaan in dwangarbeid en miljoenen slachtoffers te maken via een huurlingenleger dat moordde, martelde, verkrachtte en handen afhakte om als voorbeeld te dienen.

Nooit eerder is die uitbuiting - een van de grootste internationale schandalen aan het begin van de twintigste eeuw, met afhankelijk van de bron drie tot tien miljoen slachtoffers - zo realistisch in een stripreeks tot uiting gebracht. De Belgische scenaristen Maryse en Jean-François Charles en de Franse tekenaar Frédéric Bihel publiceerden een eerste deel in 2010.

In het zonet verschenen derde deel 'Die goede meneer Stanley' interviewt een jonge reporter (die niet toevallig veel weg heeft van Kuifje) de door Leopold II in dienst genomen en naar Congo gestuurde ontdekkingsreiziger Henry Morton Stanley op zijn cottage in Surrey. De ene na de andere wreedheid wordt geopenbaard.

Stanley, die in Congo met harde hand zijn opdracht uitvoert, doet daarin de kritiek op zijn persoon af als laster. Op hetzelfde moment tracht Leopold II de internationale kritiek te ontkrachten door het over een internationale samenzwering te hebben.

Criminelen

Maryse (61) en Jean-François (63) hebben zich naar eigen zeggen deftig voorbereid. "Er zitten enkele fictieve personages in om het verhaal te stofferen", zegt Maryse. "En we hebben ons wat artistieke vrijheid toegedicht door de persconferentie die Stanley ooit gaf om te bouwen tot een tête-à-tête met die Kuifje-achtige journalist. Op die manier konden we zijn immense landgoed en rijkdom tonen."

"Maar het historische kader is intact gebleven. We zijn daarbij vooral uitgegaan van het boek Les fantômes du roi Léopold van David Hochschild en de documenten van Jules Marchal, een doctor in de Letteren en Wijsbegeerte die als adviseur in Congo en later diplomaat over onweerlegbare bronnen beschikte: de correspondentie tussen de afdeling onder het rechtstreekse gezag van de koning en de administratie in Congo. Hij omschreef Hochshilds boek als 'een meesterwerk zonder enige vergissing betreffende de historische feiten'."

"Andere bronnen waarop we ons hebben gebaseerd, waren onder meer de schrijfsels en pleidooien van Arthur Conan Doyle, de pater-jezuïet Vermeersch en Emile Vandervelde. Die laatste is niet onbelangrijk. Hij was een advocaat en socialistische politicus die lijnrecht tegenover de koning stond. Zijn hele politieke leven lang. Hij trok naar Congo om er de verdediging op te nemen van zowel zwarten als blanken die het slachtoffer waren onder het bewind van Leopold. Kijk, dit was zonder enige twijfel een van de meest extreme vormen van kapitalisme ooit. We hebben het hier over een jaarlijkse winst van zevenhonderd procent voor Leopold II, die hoofdzakelijk door de industrie in rubber, ivoor en diamanten werd vervaardigd. Maar achter de schermen speelden dwangarbeid, een zwarte bevolking die vrijwel onbetaald bleef en abominabele arbeids- en leefomstandigheden."

Privé-eigendom

Wie nu de grootste crimineel van de twee was, willen we weten. "Stanley is van nature wreedaardig", meent Maryse, "maar je kunt zijn handelswijze niet loskoppelen van het feit dat hij in dienst staat van een manipulatieve koning. Wat zeker een feit is: beiden staan minachtend tegenover het leven, en meer bepaald dat van hun ondergeschikten. Lees: de zwarten, die ze beschouwen als pakdieren. Goed, het waren harde tijden en zware werkomstandigheden. Ook in België. De mijnen in Wallonië, de textielfabrieken in Vlaanderen - denk maar aan de film Daens. Maar Congo ten tijde van Leopold II, dat was nog een graad erger. Dat was zijn Congo. Eigenhandig gekocht. Privébezit van één enkele man. Het was hij die er persoonlijk de regels oplegde en het was dus ook hij die er de verantwoordelijkheid droeg."

Africa Dreams laat zien dat Leopold II in eerste instantie de kolonisatie als excuus gebruikte om de slavernij te doen stoppen. "Dat was in de praktijk ook zo", zegt Maryse, "maar de slavernij werd er wel vervangen door dwangarbeid." Terwijl de wereld in eerste instantie de handelswijze van Leopold II ongemoeid liet, stak de kritiek onverwacht dan toch de kop op. "Onze koning was een ongeëvenaard lobbyist. Hij wist precies hoe hij zijn criticasters de mond moest snoeren of hoe hij zijn discipelen moest paaien. Toen protestantse missionarissen foto's gingen verspreiden van Congolezen met afgehakte handen, riep hij de plaatselijke kerkleiders alhier op om ze uit Congo weg te halen en ze in naar andere, verder gelegen continenten op missie te sturen. Het laatste wat hij wilde was dat ze terug naar België zouden komen zodat ze de pers te woord konden staan. Maar dat was uitstel van executie, want er werden steeds meer verenigingen gevormd tegen de wreedheden in Congo. Zelfs belangrijke schrijvers als Arthur Conan Doyle, Mark Twain en Joseph Conrad stelden die aan de kaak. Leopold was paranoïde. Hij dacht dat het een internationale samenzwering betrof."

Slotstuk

Volgend jaar verschijnt het laatste deel van Africa Dreams. Daarin hebben we het over de onderzoekscommissies tegen Leopold II en de wreedheden die hij beging in Congo. "Emile Vandervelde staat daarin centraal. We zijn nu die commissieverslagen aan het bestuderen. Blijkt dat zelfs de katholieke priesters bij het juryrapport applaudisseerden en tranen in de ogen hadden." Het auteurskoppel beraadt zich voor een volgende mini-reeks ook over een ander, eerder onbekend luik rond de historiek van België/Congo: de oorlog in 1914-18 die ook in de Congolese koloniën zijn weerslag had."

Vast staat dat kolonisatie aan het eind van de negentiende eeuw en begin twintigste eeuw het hoofdthema blijft van Maryse en Jean-François Charles. Dat is zo in hun langlopende reeks Pioniers van de nieuwe wereld en India Dreams. "Kolonisatie is een verschrikkelijke zaak. Het opleggen van het juk aan andere mensen, het plunderen van hun natuurlijke rijkdommen, de botsing van culturen ... Maar tegelijk staat het voor de ontdekking van andere werelden en beschavingen, met soms wederzijdse aantrekkingskracht en zelfs uitwisseling. Wreed? Zeker! Maar ook boeiend en interessant."

Africa Dreams verschijnt bij Casterman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234