Zondag 17/11/2019

Zowel natte droom als nachtmerrie

2012 was het jaar van Fifty Shades, de trilogie van E.L. James. De drie mommy porn-titels zijn goed op weg naar de 70 miljoen verkochte exemplaren. En dan te bedenken dat ze aanvankelijk verschenen als e-book op een sympathieke self-publishingwebsite. Luiden de doods-klokken voor uitgevers en het klassieke boekenvak? Karl van den Broeck

Het verhaal is ondertussen genoegzaam bekend maar het is te mooi om het niet nog eens een keertje te vertellen. Fifty Shades of Grey heette aanvankelijk Master of the Universe en het verscheen in afleveringen op een website van Twilight-fans. E.L. James tekende haar schrijfsels - die amper het niveau van een boekje uit de Boeket-reeks overstijgen, maar dit terzijde - met de naam Snowqueens Icedragon.

Omdat de verhalen te seksueel getint waren, verhuisden ze naar een eigen website en in mei 2011 verscheen het eerste deel van Fifty Shades of Grey als e-book en via print-on-demand op de Australische website The Writer's Coffee Shop. De volgende delen Fifty Shades Darker en Fifty Shades Freed kwamen uit in september 2011 en januari 2012. Op dat moment was het eerste deel al uitgegroeid tot een heuse culthit. De kleine internetuitgever kon maar beperkte budgetten vrijmaken voor promotie en E.L. James tekende een contract bij de grote Amerikaanse uitgever Vintage Book in april 2011. De rest van de wereld volgde al snel en eind november stond de teller op 65 miljoen exemplaren.

Het succesverhaal lijkt wel de natte droom van elke punker: los van de industrie, met een beetje huisvlijt en hulp van enthousiaste vrienden en fans de wereld veroveren. Billy Bragg zong het al in 'Waiting for the Great Leap Forward': "It's time to start our own revolution and cut out the middleman."

Het lijkt ook de nachtmerrie van elke uitgever. Waarom zouden schrijvers nog met hun manuscripten naar uitgevers trekken als ze zelf zowat de hele keten van productie, promotie en distributie kunnen controleren én er ook de marges van opstrijken? De top-tien van best verkochte boeken via Amazon.com, spreekt boekdelen. Vijf van de tien best verkopende boeken werden eerst in eigen beheer en als e-book uitgebracht. Naast E.L. James (met twee uitgaven van haar trilogie) gaat het om Sylvia Day (Bared to You: A Crossfire Novel en Reflected in You: A Crossfire Novel) en Jennifer Probst (The Marriage Bargain).

Astronomische dimensies

En toch zullen deze drie auteurs toegeven dat de verkoop pas écht astronomische dimensies begon aan te nemen nadat ze onderdak gevonden hadden bij een grote uitgever. The Writer's Coffee Shop gooide de handdoek in de ring toen vorig jaar bleek dat het succes van Fifty Shades hen boven het hoofd groeide. Enkel grote uitgevers kunnen grote professionele promotiecampagnes voeren.

Self-publishing is niet langer marginaal. Sinds 2006 is het aantal boeken dat in de VS in eigen beheer wordt uitgegeven met 287 procent gestegen tot 235.000 titels. Dat blijkt uit cijfers van Bowker Books in Print, de firma die de ISBN-nummers uitreikt in de VS. Steeds vaker slagen auteurs erin om via crowdfunding (op sites als Kickstarter) voldoende geld in te zamelen om een uitgave te financieren. Marketing gebeurt via Twitter, Facebook en YouTube. Het zijn ook steeds grotere internetbedrijven die zich manifesteren: CreateSpace (60.000 titels), Author Solutions (47.000), Smashwords (40.000) en Lulu Enterprises (38.000) zijn marktleiders in Amerika.

In Vlaanderen loopt het allemaal zo'n vaart niet. Jef Maes, hoofd van het kenniscentrum van Boek.be: "Het fenomeen van self-publishing staat hier nog in de kinderschoenen. Er is mij niet één succesverhaal bekend. Er zijn natuurlijk wel een paar bedrijven zoals mijnboek.be of unibook.com die boeken drukken voor auteurs die daarom vragen, maar dat gaat toch vaak om lokale publicaties of boeken op een kleine oplage."

In haar masterstudie kwam Marlies Demol (UA) vorig jaar tot dezelfde conclusie:. "Wanneer in de media wordt gesproken over self-publishing zijn het steeds weer dezelfde twee of drie auteurs die als voorbeeld worden genomen en bovendien wordt vaak verzwegen dat deze schrijvers in een volgend stadium van hun carrière toch kiezen voor een uitgeverij", concludeert ze. "Dat schrijvers alles in eigen handen kunnen nemen, is dus wel een vorm van extra concurrentie voor uitgevers, maar het hoeft niet de ondergang te betekenen van de uitgeefindustrie."

Een deel van de koek

Als de uitgevers niet te lijden hebben van boeken die in eigen beheer uitgegeven worden, waarom daalde de omzet in de eerste helft van 2012 dan met 6 procent? De economische crisis speelt daarbij een belangrijke rol, maar volgens sommigen is de neiging om het aanbod te verschralen ook een reden. Het lijkt er zelfs op dat je méér moet uitgeven wanneer het slecht gaat.

Maarten van Steenbergen, uitgever algemene non-fictie bij Lannoo: "Wij hebben dit jaar een goede boekenbeurs gehad, ondanks de crisis. En het viel op dat we vooral in de breedte verkocht hebben. We hadden een paar uitschieters, maar het gros van de omzet haalden we omdat we een gevarieerd aanbod van boeken hebben. Als het bewijs nog eens moest geleverd worden dat the long tail echt bestaat en wérkt, dan hebben we dat nu gezien."

Uitgevers weten maar al te goed dat het erg risicovol is om te blijven rekenen op de bestsellers. Vooreerst kun je het succes van een boek niet voorspellen (geen enkele uitgever zou Fifty Shades of Grey uitgegeven hebben als E.L. James het manuscript braafjes had ingestuurd). Daarnaast is het voor uitgevers moeilijk om echt rijk te worden van bestsellers.

Frank Jaspers, ex-directeur van Linkeroever Uitgevers, zei in mei in De Tijd dat er aan absolute kleppers als Dagelijkse kost of SOS Piet weinig te verdienen valt. "Het probleem is dat er bij zulke producties behalve de auteurs ook ghostwriters, televisiezenders en productiehuizen aan tafel zitten. Die willen allemaal een deel van de koek, en zo blijft er weinig over voor de uitgevers", zei hij.

Het is dan ook logisch dat WPG Uitgevers, de grootste uitgeversgroep van het taalgebied, twee specialisten in huis haalde. Erwin Provoost en Peter Quaghebeur verdienden hun sporen in de film- en televisiewereld. Zij zullen voortaan samenwerken met zenders en productiehuizen om naast het boek ook de film, de serie of de documentaire die op het boek gebaseerd is meer in eigen hand te kunnen houden. Lees: er een graantje van meepikken.

Hun kreet 'Wij moeten minder boeken uitgeven', bij hun aantreden, deed nogal wat stof opwaaien.Minder boeken uitgeven maar ze met meer zorgen omringen, lijkt het credo. De manier waarop Bezige Bij Antwerpen (onderdeel van WPG) dit jaar met succes het debuut De dag dat we Andy zijn arm afzaagden van Marnix Peeters lanceerde of Bart Van Loo (Chanson) begeleidde, is een voorbeeld van deze nieuwe aanpak. Het spreekt voor zich dat een uitgever deze inspanning niet kan doen voor ál zijn auteurs.

De toekomst lijkt sterk op het verleden. Het is van alle tijden dat auteurs eerst in eigen beheer of bij een kleine, vaak amateuristische, uitgever debuteren. Zelfs Hugo Claus gaf zijn eerste dichtbundel uit bij de drukkerij van zijn vader. Ook literaire tijdschriften speelden daarbij een rol. Nu zijn het vooral internetuitgevers, literaire weblogs of talentenjachten als Kunstbende en Write Now! die de functie van kweekvijver hebben overgenomen.

Avontuurlijke initiatieven

De boekensector beleeft misschien wel woelige tijden, toch is er blijkbaar nog plaats voor nieuwe avontuurlijke initiatieven. Het is hartverwarmend dat er weer nieuwe onafhankelijke boekhandels bijkomen en dat kleine uitgeverijen de kop op steken die met veel liefde voor de literatuur kansen blijven geven aan auteurs die nog niet zo bekend zijn. In Nederland timmert Karaat (die onder anderen Alejandro Zambra introduceerden) aan de weg en in Vlaanderen verdienen kleintjes als Het Balanseer (Pol Hoste) veel respect.

Ondertussen blijf het wachten op de echte doorbraak van het e-book. Frank Jaspers sprak in hetzelfde interview zijn angst uit. "Op dit moment is dat nog een randfenomeen in Vlaanderen. Maar ik ben ervan overtuigd dat het belangrijker zal worden wanneer tabletcomputers boekvriendelijker worden", zei hij.

Het grote probleem is dat de consument niet bereid is om 15 euro te betalen voor een digitaal boek. Een lagere prijs, vergelijkbaar met die van digitale muziek, zal de opbrengst voor uitgevers fors doen dalen. Pogingen om 'verrijkte' e-books (met audio- en videofragmenten) uit te brengen en zo de prijs overeind te kunnen houden, staan nog in hun kinderschoenen. Bovendien zijn uitgevers als de dood voor een illegale downloadplaag die de muziekindustrie bijna nekte.

Tijdens de Boekenbeurs Antwerpen liep het storm voor Vijftig tinten grijs van E.L. James.

Bas Bogaerts

2012: Het jaar van de auteur-uitgever

23 mei 2012:Fifty Shades of Grey verschijnt op de Nederlandstalige markt als Vijftig tinten grijs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234