Donderdag 17/06/2021

Nederland

Zonder Mark geen Geert, en omgekeerd

Lijsttrekkers Mark Rutte (VVD) en Geert Wilders (PVV) tijdens de politieke spelletjesavond van het NOS Jeugdjournaal. Beeld ANP
Lijsttrekkers Mark Rutte (VVD) en Geert Wilders (PVV) tijdens de politieke spelletjesavond van het NOS Jeugdjournaal.Beeld ANP

Mark Rutte (50) en Geert Wilders (53) verhouden zich tot elkaar als magneten: aantrekken en afstoten, naargelang het hen uitkomt. De pragmatische premier en de populistische stokebrand: twee politici voor wie het woensdag, op de Nederlandse verkiezingen, alles of niets wordt.

"We voelen een groeiend ongemak wanneer mensen onze vrijheid misbruiken om hier de boel te verstieren. Mensen die zich niet willen aanpassen, afgeven op onze gewoontes en onze waarden afwijzen. Die homo’s lastigvallen, vrouwen in korte rokjes uitjouwen of gewone Nederlanders uitmaken voor racisten. Ik begrijp heel goed dat mensen denken: als je ons land zo fundamenteel afwijst, heb ik liever dat je weggaat. Dat gevoel heb ik namelijk ook. Doe normaal of ga weg.”

Komt deze passage uit een pamflet van PVV-leider Geert Wilders – in december nog schuldig bevonden aan groepsbelediging en aanzet tot discriminatie omdat hij zijn aanhang twee jaar geleden ‘minder Marokkanen’ liet scanderen?

Neen. Het citaat komt uit een pamflet van uittredend Nederlands premier Mark Rutte. Tijdens een campagne waarin zijn Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) en Wilders’ Partij voor de Vrijheid (PVV), in aanloop naar de verkiezingen van woensdag, nek aan nek gaan in de strijd om de eerste plek, schuwt geen van beide politici de beladen identiteitspolitiek.

Donkere haren

Het is geen toeval dat ze daar allebei gevoelig voor zijn. Hun eigen families moesten na een tumultueuze migratie vorige eeuw zelf terugkeren uit Nederlands-Indië, de vroegere kolonie die later als Indonesië de grootste moslimnatie ter wereld werd. Daarna wachtte beiden een harde re-integratie in Nederland.

Zelf praat Wilders er nooit over, maar achter zijn afgebleekte, blonde haardos gaan donkere haren schuil van zijn Nederlands-Indische oma, Johanna Meijer. Haar familie (met een Joodse vertakking) emigreerde al in 1806 uit Haarlem naar Batavia (nu Jakarta), en bracht ook gemengde Euro-Aziatische kinderen voort zoals Johanna, die in die tijd vernederend ‘Indo’s’ werden genoemd door de Totoks (volbloed Neder­landers in Nederlands-Indië).

Een jonge Geert Wilders.
Een jonge Geert Wilders. "Ik was behoorlijk recalcitrant", zei hij in het boek 'Gekker kan het niet worden'.Beeld RV

Wilders’ grootvader Johan Ording huwde Johanna toen hij financieel adjunct-inspecteur werd in de provincie Oost-Java. De familie kwam per abuis terecht in Wilders’ thuisstad Venlo, toen Ording in 1934 tijdens een vakantie het nieuws kreeg te zijn ontslagen, zonder optie tot terugkeer. Een jaar later raakten de zwangere Johanna en zeven kinderen (onder wie Wilders’ moeder) zelfs aan de bedelstaf, door inhouding van pensioen omdat het echtpaar in Java een schuldenberg had. Pas na de Tweede Wereldoorlog zou Ording zich weten te rehabiliteren, als gevangenisdirecteur.

Naar Java kon het gezin niet meer terug. Daar waren de oorlogswonden te diep. Vraag maar aan Rutte, wiens vader Izaäk en zijn eerste vrouw Peta Dilling in Batavia in 1942 in een ‘jappenkamp’ terechtkwamen. Peta stierf er van ontbering, en Izaäk hertrouwde na de oorlog met haar jongere zus Hermina. Zij bleven na de onafhankelijkheid van Indonesië in het land, maar eind 1957 moesten ook zij naar Nederland. Tien jaar later kregen ze een nakomertje: Mark, die bij zijn vader op de knie naar verhalen over Indië luisterde.

Huidig premier Mark Rutte. Beeld Photo News
Huidig premier Mark Rutte.Beeld Photo News

Misschien dat de premier daarom vandaag nog dikwijls buitenshuis eet, bij zijn vaste adresjes in Den Haag: Poentjak en Soeboer. De geuren uit een kindertijd laten geen mens los.

Wraakzucht

Beide politici praten zelden over hun koloniaal familieverleden. De mate waarin het hun wereldbeeld vormde, is al lang onderwerp van debat. Ruttes biografe Sheila Sitalsing: “Je krijgt altijd iéts mee van je familie. Ook al was Mark een nakomertje, zijn vader en oudste zussen maakten afschuwelijke dingen mee in dat kamp... Dat doet wat met mensen...”, vertelt de de Volkskrant-columniste en auteur van Mark. “Ik heb de indruk dat hij hierdoor vooral realiseert wat de tragiek is van oorlog, en een sterk onderscheid weet te maken tussen goed en kwaad.”

Bij Wilders daarentegen gingen – volgens een onderzoek dat antropologe Lizzy van Leeuwen in 2009 in De Groene Amsterdammer publiceerde – mogelijk wraakgevoelens spelen omdat ‘Indo’s’ slecht waren behandeld als ‘tussenklasse’. Eerst door de Haagse Totoks, daarna door het nieuwe moslimbewind in Indonesië. Van Leeuwen, toen: “Meer dan wat ook is Wilders te plaatsen als een pur sang postkoloniale revanchist. Wraakzucht en extreem patriottisme in de vorm van ‘behoud van de eigen dominante cultuur’, ‘redding van de Europese waarden’ en ‘terugdringen van de islam’ zijn neokoloniale drijfveren, die hij van de Nederlands-Indische afdeling van de (nazipartij, MR) NSB (uit de jaren dertig) lijkt te hebben gekopieerd. Maar niet alleen van de Indische NSB; ook groeperingen als de oud-koloniale rechtertak van de VVD...”

Bij de liberalen zal Wilders net in deze vleugel aansluiting zoeken met voormalig VVD-fractieleider Frits Bolkestein, die een Indische moeder had, en zich met een gelijkaardig sentiment hard opstelde tegen moslims én Indone­sië. Wilders wordt Bolkesteins speechwriter in 1990, na nauwelijks vier jaar te hebben gewerkt als wetstechnisch medewerker bij een adviesraad van sociale zaken.

Frits Bolkestein, de politieke mentor van Geert Wilders, stelde zich hard op tegen moslims en tegen oud-kolonie Indonesië. Wilders begon in 1990 zijn speeches te schrijven. Beeld Roger Cremers/Hollandse Hoogte
Frits Bolkestein, de politieke mentor van Geert Wilders, stelde zich hard op tegen moslims en tegen oud-kolonie Indonesië. Wilders begon in 1990 zijn speeches te schrijven.Beeld Roger Cremers/Hollandse Hoogte

New wave

Wilders ontpopt zich bij de liberalen al snel als enfant terrible, een karaktertrek die hij al meedraagt sinds zijn opstandige jeugd. “Mijn ouders zijn in die jaren wel helemaal gek van me geworden. Ik was ook behoorlijk recalcitrant. Zo kwam ik vaak niet op tijd thuis, soms zelfs helemaal niet. Of ik kwam dronken thuis”, bekende hij in zijn eigen biografie Veel gekker kan het niet worden. Vrienden van toen vertelden recent aan Vrij Nederland hoe hij toen nog ‘new wave’ was. “Hij had een verward kapsel, droeg altijd een leren broek en een leren jas met zo’n schuine rits.” Wel ook, toen al: “Cynisch, niet vriendelijk, heel negatief naar anderen.”

Als kind schrijft Wilders in de schoolkrant al een opvallend rechtlijnig programma voor zijn ‘Gelijknamige Partij’. “‘Door de tuin rennen’ is de G.P. een doorn in het oog. Daar moeten strenge maatregelen tegen genomen worden.”

Rutte beleeft tezelfdertijd een zorgeloze Haagse jeugd, waarbij hij in een blazertje door het leven stapt, hockey speelt en tennist, maar ook stukken van Mozart en Bach op de piano speelt. Hij gaat in 1985 in Leiden geschiedenis studeren en wordt in 1988 voorzitter van de jong-liberalen (JOVD), waar hij pleitbezorger is van de ‘paarse’ samenwerking tussen VVD en PvdA. Vervolgens bouwt hij tien jaar lang een hr-carrière uit bij het (oud-koloniale) bedrijf Unilever, waarvoor hij bij de pindakaasfabriek van Calvé mensen aan de deur moet zetten. Tegelijk poetst hij als secretaris van het VVD-hoofdbestuur het ‘sleetse’ merk van de partij op met flitsende folders, naar het model van schoonmaakproduct Cif.

Het is dan 1993. Frits Bolkestein vindt in zijn scherpe islamkritiek een medestander in Wilders, die hem vertelt hoe hij in een Israëlische kibboets woonde en tijdens een reis door Egypte en Syrië schrok van de ‘haat’ tegen de Joodse staat. Wilders zelf zit dan al op ramkoers met het buitenlandministerie vanwege zijn openlijke pleidooien om de Hongaarse minderheden in Centraal-Europa beter te beschermen. Zijn interesse voor de Hongaarse geschiedenis is gegroeid door zijn huwelijk met een Hongaarse diplomate, Krisztina Marfai.

Opgejaagd wild

Een sprong in de tijd. De euforie na het einde van de Koude Oorlog stolt in Nederland in het bloed van de genocide van Srebrenica. En de nieuwe eeuw begint niet veel beter: massaterreur in de VS op 9/11. Wilders is dan al drie jaar Kamerlid voor de VVD, en kijkt met open mond naar de opkomst van Pim Fortuyn, de flamboyante homo en erudiete socioloog die kritiek uit op “het gebrek aan moderniteit van Neder­landse moslims”. Wat hij en Bolkestein al jaren vertellen is nu de succesformule van een ander. Niet lang daarna brengt de moord op ‘Pimmetje’, op een zucht van de verkiezingen van 2002, zijn leven in een oncontroleerbare stroomversnelling.

Terwijl Rutte Unilever verlaat om voor de VVD staatssecretaris van Sociale Zaken te worden onder CDA-premier Balkenende, verliest Wilders zijn Kamerzetel aan de Lijst Pim Fortuyn. Bij de snel volgende nieuwe verkiezingen moet hij knokken voor een plek op de lijst. Hij krijgt plaats 14, en op 16 staat een overloopster van de PvdA: Ayaan Hirsi Ali. In de Somalische vluchtelinge, afvallige moslima en vrouwenrechtenactiviste vindt hij een onverhoopt vliegwiel voor zijn islamkritiek. Maar met de partijtop botst het over zijn radicale verzet tegen de Turkse toetreding tot Europa. In september 2004 scheidt hij van de VVD.

De eenmansfractie Groep Wilders is geboren. Al snel volgen de eerste doodsbedreigingen, die dramatisch realistisch worden als Theo van Gogh een maand later de keel wordt overgesneden door een gewelddadige islamist. De regisseur maakte, onder regie van Hirsi Ali, een film met vrouwvijandige Koranteksten die op een vrouwenlichaam worden geprojecteerd. Hirsi Ali zoekt asiel in de VS. Wilders moet leven als opgejaagd wild.

Regisseur Theo van Gogh werd in 2004 op straat vermoord. Voortaan moest Wilders, die al doodsbedreigingen kreeg, leven als opgejaagd wild. Beeld HollandseHoogte
Regisseur Theo van Gogh werd in 2004 op straat vermoord. Voortaan moest Wilders, die al doodsbedreigingen kreeg, leven als opgejaagd wild.Beeld HollandseHoogte

Scoren met symboliek

“Wilders mocht niet meer thuis slapen”, schrijft Meindert Fennema in zijn ongeautoriseerde biografie De tovenaarsleerling. “Hij zwierf van kazerne naar kazerne en sliep in kamertjes die soms niet verwarmd waren, en waarvan het beddengoed niet vaak verschoond werd. Hij moest in vermomming reizen, met pruik en een opgeplakte snor.” De tijd dat hij in zijn legerdienst nog met echte snor mocht gekscheren in het midden van een oefenplein, komt nooit meer terug.

Wierd Duk, politiek verslaggever van het Algemeen Dagblad, die Wilders en de PVV al jaren kent, zegt dat Nederland nog altijd onderschat hoe Wilders is veranderd door de permanente bewaking. “Als je ziet hoe hij in de Tweede Kamer wordt bewaakt – je moet letterlijk door stalen deuren om bij hem te komen – dan is dat voor een parlementaire democratie volstrekt abnormaal. Toch doet men daar in Nederland meestal vergoelijkend over. Het kan niet anders dan dat dit zijn visie heeft beïnvloed. Als je al dertien jaar aan een stuk bewaking rond je hebt, is er natuurlijk een negatieve uitwerking.”

Er is wel een paradox. Zijn gouden kooi maakt hem ook populair bij zijn aanhang, zegt socioloog Koen Damhuis, die voor zijn boek Wegen naar Wilders tientallen PVV-kiezers interviewde. “‘Als je zo beveiligd moet worden en toch doorgaat, dan heb je ballen’, vertelden kiezers me. Het is een symboliek waar hij mee scoort. Het ontzegt hem ook de verplichting om kiezers op te zoeken. Soms kan hij zich verschuilen achter zijn bescherming.”

Wilders wordt de klok rond extreem beveiligd. Beeld ANP
Wilders wordt de klok rond extreem beveiligd.Beeld ANP

Vrijdenkersruimte

Rutte is op dat gebied Wilders’ tegenpool. Hij zoekt zelf dagelijks de publieke ruimte op, informeel maar volgens vaste schema’s: elke week dezelfde looproute door Den Haag, met een beker cappuccino zonder suiker in de hand over straat ‘als een echte Amerikaan’. Ook geeft hij in de Haagse Schilderswijk nog altijd wekelijks les burgerschap of maatschappijleer aan kinderen van migranten, schatplichtig aan het ‘ontplooiingsliberalisme’ waarmee hij het belang van kansen in het onderwijs in de verf zet. ‘Houd zelf de broek op, want de staat is geen geluksmachine’, is Ruttes mantra.

Zijn partij stuurt Rutte achter de schermen intussen in een bredere richting, weg van de Scheveningse ‘parelkettingliberalen’. Een bredere agenda – onderwijs en persoonlijke vrijheid – moet meer volk uit het midden trekken. Wanneer hij na een uitputtende machtsstrijd met de rechtse Rita Verdonk in 2006 lijsttrekker wordt voor de VVD, belandt hij teleurgesteld op de oppositiebank, als fractieleider.

Rutte ziet knarsetandend dat hij op rechts kiezers verliest aan de PVV van Wilders. Vanaf dan verandert zijn toon. Wilders wordt nu zijn focus. “Ik heb in de verkiezingscampagne de fout gemaakt om niet te herbevestigen dat de VVD stellig is als het gaat om immigratie en integratie”, zegt hij. “Dat verwijt ik mezelf. Ik ga hier een groot punt van maken. We kunnen het vergrijzingsprobleem niet oplossen door hier Afrikanen naartoe te halen en zelf een uitkering te hebben.”

Dan doet hij wat Sitalsing typerend vindt aan Rutte: hij knuffelt zijn grootste tegenstander om hem deels te ontwapenen. Als het kabinet-Balkenende een weekblad vervolgt wegens een satirisch artikel en justitie een cartoonist van zijn bed licht, ziet Rutte zijn kans. Sitalsing: “Liberalisme, dat is vrijdenken, besluit Rutte en hij omarmt – gaaf! – het idee van Wilders om een ‘Vrijdenkersruimte’ te openen, waarin ‘bedreigde’ kunst zal worden geëtaleerd. Op 5 juli 2008 gaat de ruimte open, met toespraken van PVV’ster Fleur Agema en Rutte. Volgens Agema komt dat klimaat ‘door moslims’, volgens Rutte ‘door het CDA’.” Op de achtergrond keken de ouders van de vermoorde Theo van Gogh als eregasten toe. Het zijn de eerste kiemen van een dubbelzinnige samenwerking tussen de kopstukken van twee partijen die elk op hun manier een punt maken van ‘vrijheid’.

Mark Rutte op een bijeenkomst van de VVD. In 2012 werd hij voor de tweede keer premier, nadat zijn regering (gevormd in 2010) gevallen was door toedoen van Wilders. Beeld belga
Mark Rutte op een bijeenkomst van de VVD. In 2012 werd hij voor de tweede keer premier, nadat zijn regering (gevormd in 2010) gevallen was door toedoen van Wilders.Beeld belga

Geknuffeld in Israël

Duk: “Je kunt niet genoeg benadrukken hoe Wilders de islam ziet als een bedreiging voor onze liberale vrijheden, zoals homo- en vrouwenrechten.”

Nooit zet Wilders dat sterker in de verf dan eind 2008, met zijn fel omstreden filmpamflet Fitna, dat de Koran als fascistisch boek omschrijft. Hij wordt in Israël omarmd door de ultrarechtse Hatikva-partij van ex-brigadegeneraal Arieh Eldad en de Amerikaanse islamofobe blogster Pamela Geller, maar uitgespuwd door de moslimwereld. Hij krijgt zelfs een inreisverbod in Indonesië, het land van oma Johanna. Wilders wordt er nog scherper door, zeker als Fitna thuis weggehoond wordt door politiek en pers.

Sitalsing: “Wilders vindt dat rechters, de media en linkse gutmenschen de vrijheid beperken om te zeggen wat je echt denkt. Bij Rutte blijft de klassieke liberale notie van persoonlijke vrijheid, voor iedereen, zijn belangrijkste leitmotiv.” Toch laat ook Rutte zich in de praktijk vooral kennen als een realpolitiker. “Daarom durft hij tijdens campagnes wel meer op te schuiven naar de PVV”, zegt Sitalsing.

De verkiezingsuitslag van 2010 dwingt hem daar ook toe. Rutte triomfeert, maar ook de PVV wint. Op zijn 43ste wordt ‘Marruk’ Nederlands premier. Een minderheidskabinet van VVD en CDA zal vanuit de oppositie worden ‘gedoogd’ door Wilders, die geen lid wordt van de regering omwille van zijn islamofobie. ‘VVD en CDA zien de islam – anders dan de PVV – als religie en zullen daar naar handelen’, stelt het regeerakkoord diplomatisch, maar er staan ook krachttermen in van Wilders, zoals: ‘straatterreur daadkrachtig aanpakken’.

null Beeld ANP
Beeld ANP

Samen houden ze het geen achttien maanden vol. Wilders doorkruist Ruttes regering niet alleen met een rel rond zijn ‘meldpunt overlast Polen’ maar gaat ook dwarsliggen tijdens begrotingsgesprekken. Als Wilders opmerkt ‘dat dat hele Europa en het handenwringen over de 3 procent hem geen zier kan schelen’, schreeuwt Rutte hem in het oor: “Ik ben zeer gemotiveerd dat partijtje van jou tot op de laatste zetel af te breken.”

Op 23 april 2012 laat Wilders zelf het kabinet struikelen. Rutte is verbijsterd. Als hij vandaag zegt nooit meer met Wilders te willen regeren, dan moet je terugkijken naar de scherven van die dag.

Boze burgers

En toch focust Mark in de campagne van vandaag wéér op Geert. “Doe normaal of ga weg”, zegt hij nu zelf aan nieuwkomers. Rutte lijkt wel het devies te volgen van Sitalsing, die haar biografie Mark besloot met de stelling dat Rutte zal moeten werken “aan een antwoord op de oprukkende identiteitspolitiek” en “een verhaal dat appelleert aan ‘fatsoenlijk nationalisme’”.

“Rutte en de VVD hebben nu gekozen voor de platste variant daarop”, vertelt ze ons vandaag. “Eigenlijk al sinds vorige zomer. Toen zei Rutte voor het eerst ‘pleur op!’ tegen Turkse Neder­landers die loyaler zijn aan Erdogan dan aan Nederland. Dat moest het begin zijn van een uitgekiende strategie om Wilders de pas af te snijden.” Of het de juiste keuze was, is nu de vraag. In de peilingen, voor wat ze waard zijn, heeft de VVD de vroege koploper PVV momenteel wel ingehaald, maar verliest de liberale partij 15 van haar huidige 41 zetels. Ook het inhoudelijk debat ontbreekt. Rutte is volgens Sitalsing zelfs “wat flets”. Illustratief was een debat bij Pauw & Jinek waar hij zichtbaar van zijn stuk werd gebracht door een groep Groningse burgers, die boos zijn over aardbevingsschade aan hun woning door gaswinning.

Daar had de VVD niet op gerekend. De economie doet het goed. Rutte bracht zijn coalitie naar de eindstreep. Wat is dan zijn probleem? Sitalsing: “Zijn betrouwbaarheid lijdt onder de flexibiliteit waarmee hij regeerde. In zijn laatste coalitie met de PvdA sloot hij in de Kamer met iederéén compromissen. Het hielp zijn beleid, maar kiezers weten niet meer wat nu zijn visie is. Te veel ‘flipflop’, hoor je weleens. Niemand vergat ook zijn belofte uit de laatste campagne dat elke Nederlander er 1.000 euro bij zou krijgen. De Telegraaf draagt hem dat na: ‘Waar blijft die 1.000 euro, mijnheer Rutte? Erg problematisch voor je campagne’.”

'Voor elk wat Wilders'

De lezers van diezelfde populaire krant verkozen dinsdag uit alle kopstukken Wilders ‘als beste gasthoofdredacteur’. De populist liet drie pagina’s vullen met lezersbrieven, van zijn kiezers. Wilders mijdt intussen tegensprekelijke debatten en kritische media maar kiest voor Twitter – Trump achterna. Wierd Duk wijst erop dat die afstandelijkheid niet geldt in zijn omgang met kiezers. “Dan is Wilders los, hoffelijk en zelfs attent. Ik ken kiezers die via sociale media met hem communiceren. Hij staat wel degelijk in contact met zijn basis.”

En zijn basis lijkt breder dan tijdens de vorige campagne, merkte socioloog Koen Damhuis aan zijn interviews met PVV-kiezers. “‘Voor elk wat Wilders’, noem ik zijn standpunten op rechts (migratie) en links (betere ouderenzorg). Ik merkte drie soorten Wilders-kiezers op: de verongelijkten, de contributionisten (die vinden dat ze te veel belastingen betalen) en de cultureel-conservatieven. Onder de verongelijkten zie je ook arbeiders die vroeger op PvdA stemden, maar nu niet begrijpen waarom Jeroen Dijsselbloem (als voorzitter van de eurogroep, MR) in Brussel de belangen van het grootkapitaal dient. Wilders zelf is dan weer cultureel-conservatiever geworden.” Kijk maar naar zijn Vlaamse, ultrakatholieke adviseur Paul Beliën (Vlaams Belang).

Rasoptimist

Wel overschat Wilders volgens Wierd Duk vandaag de anti-Europese sentimenten in Neder­land. Zijn ‘nexit-strategie’ vindt Duk riskant. “Nederland kent veel EU-sceptici, maar veel Nederlanders begrijpen dat een nexit niet zo goed zou zijn voor de handel en tot chaos zou kunnen leiden.”

En Rutte zou met zijn pleidooi voor een realistische hervorming van de Unie weleens een troefkaart in handen kunnen hebben, denkt Belgisch oud-premier Guy Verhofstadt, nu liberaal fractieleider in het Europees Parlement. “Niemand kan vandaag ontkennen dat Europa zoveel problemen heeft – een polycrisis – dat er grote hervormingen nodig zijn. De vraag is: doeken we de hele zaak op of gaan we hervormen? In het antwoord op deze vraag verschillen Wilders en Rutte als dag en nacht. Terwijl Wilders zich – erg on-Nederlands – wil terugtrekken achter de grenzen, wil Rutte net een afgewerkte interne markt en een goede beveiliging van de Europese buitengrenzen. Ruttes aanpak is pragmatisch. Als rasoptimist gaat hij dan kijken waar Europa toch nog vooruitgang kan boeken.”

Rutte is ook volgens Sitalsing meer dan Wilders kind van zijn tijd. “Hij heeft mee de toon gezet voor een pragmatische wijze van politiek bedrijven, die in heel Europa noodzakelijker wordt. Tegelijk heeft hij wel de ideeënstrijd uit de politiek gehaald. Dat hij daarmee ook de moraal uit de politiek haalde, het grote verhaal, en het morele appel aan de mensen ‘in het land’, wordt hem nagedragen. Daarom geloven veel mensen hem ook niet meer als hij zegt dat hij niet met Wilders wil regeren. Hij is ertoe in staat, denken ze.”

Zonder Mark geen Geert, zonder Geert geen Mark? Volgens Duk “wilden ze die tweestrijd in deze campagne wel maar lukt het niet zo goed omdat Wilders zich afzondert en de andere partijen dichterbij komen”. Sitalsing denkt “dat ze nu wel groot genoeg zijn om zonder elkaars schouders te kunnen”.

Mark en Geert zullen normaal moeten gaan doen.

Of weggaan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234