Vrijdag 07/10/2022

Interview‘Seaspiracy’-maker Ali Tabrizi

‘Zonder haaien valt ons hele ecosysteem uit elkaar’: ‘Seaspiracy’-maker Ali Tabrizi zocht uit waarom industriële visserij zo vernietigend is

Ali Tabrizi monstert een haaienvin in 'Seaspiracy'. 'Haaienstropers doden wereldwijd elk uur een geschatte 11.000 tot 30.000 haaien.' Beeld RV Netflix
Ali Tabrizi monstert een haaienvin in 'Seaspiracy'. 'Haaienstropers doden wereldwijd elk uur een geschatte 11.000 tot 30.000 haaien.'Beeld RV Netflix

Na het zien van de Netflix-docu Seaspiracy en het lezen van dit interview zult u wellicht nooit meer op dezelfde wijze naar de vis op uw bord kijken. Journalist Ali Tabrizi zocht uit waarom industriële visserij zo vernietigend is. ‘De EU is een van de grote schuldigen.’

Maarten Rabaey

Als we Ali Tabrizi (28) spreken is zijn tweede dochter net geboren. Het duurt niet lang voor de Britse onderzoeksjournalist en regisseur een verband legt met zijn indrukwekkende documentaire Seaspiracy, waarin hij de wereld doorkruist om vissers, vishandelaren, politici, ngo’s en wetenschappers te confronteren met de gevolgen van de doodsstrijd van alle zeeleven. “De vraag die ik me voortdurend stel is: hoe zal de volgende generatie, waartoe mijn dochter zal behoren, over vijftig jaar terugkijken op onze omgang met de oceanen?”

“Dikwijls denk ik terug aan Thailand, waar we de slavernij onderzochten in de visserij- en garnalenindustrie. Ik slaagde erin daar drie gewezen slaven te spreken, tot we moesten rennen voor de getipte politie, die de vishandelaren daar met alle mogelijke middelen beschermt. Een van die jongens was toen 23, dezelfde leeftijd die ik had tijdens het gesprek. We leefden volstrekt parallelle levens en spraken over hetzelfde thema, maar ik luisterde hoe hij vanuit de kleine criminaliteit als slaaf op een vissersboot belandde. Nu vraag ik me soms af waar hij vandaag is en hoe zijn leven loopt. Het maakt me nog altijd erg verdrietig in welke situatie hij moest opgroeien. Ik had in zijn plaats op die boot kunnen zitten en hij had een film over mij kunnen maken.

null Beeld Avalon Nuovo
Beeld Avalon Nuovo

“Daar denk ik dikwijls aan, net zoals aan het honderdvijftigtal griendwalvissen die we op de Faeröer-eilanden voor onze ogen geslacht zagen worden in een baai, terwijl wij aan het filmen waren met onze kuiten in dieprood water van hun bloed. De voorbije weken vond deze traditionele jacht opnieuw plaats. Ik hoop dat mijn documentaire ertoe kan bijdragen dat deze barbaarse praktijken stoppen.”

Ali Tabrizi

geboren in 1993 • regisseur en onderzoeksjournalist, bekend van de docu Seaspiracy (2021) over het leegroven van oceanen door de industriële visserij • met de Disrupt Founda­tion steunt hij ecologische projecten • veelgevraagd spreker over de toekomst van onze voedselketen

Walvissen zijn nochtans niet alleen belangrijk voor het ecologische evenwicht in het zeeleven, maar spelen ook een rol in het behoud van ons klimaat. Waarom staat dat niet met stip op de agenda, want om u te citeren: als de oceaan sterft, sterft de mens?

“De oceanen zijn het vergeten thema wanneer we spreken over klimaatverandering, door hun rol in de koolstofopslag. Ik herinner me hoe tijdens het klimaatakkoord van Parijs (2015) de oceanen nauwelijks op de agenda stonden. Heel ironisch, omdat de oceanen de sleutelspeler zijn in het stabiliseren van de CO2-niveaus in de toekomst. Walvissen zijn enorm belangrijk omdat ze de bemesters zijn van kleine zeeplantjes en -wieren, die tot 80 procent van de zuurstof genereren die we ademen en CO2 voor duizenden jaren begraven. De oceanen zuigen jaarlijks vier keer meer CO2 op dan de Amazone! Zonder walvissen, dolfijnen en vissen kunnen deze fytoplanktonsoorten deze job niet efficiënt meer doen, want ze hebben hun nutriënten nodig om te overleven. Zonder gezond fytoplank­ton geen zuurstof en geen koolstofopslag. Dit proces is veel te lang vergeten in klimaatonderhandelingen en krijgt nu pas de verdiende aandacht.”

Ook de overbevissing van kril (ongewervelde garnaalachtigen) zou een rol spelen in de opwarming van de planeet.

“Ja, we vestigen hierop de aandacht, gebaseerd op wetenschappelijke data dat de hoeveelheid kril afneemt. Dat is niet alleen het basisvoedsel van veel zeeleven, maar mengt door zijn bewegingen − ze zijn met triljoenen − ook de koudere waterlagen met de warmere, wat een impact heeft op de oppervlaktetemperaturen van het zeewater, dat ons klimaat helpt bepalen.

“Het loont de moeite om te kijken of de plekken waar hun populatie door algemene overbevissing verdwijnt diegene zijn die ook warmere oppervlaktewateren kregen. Hebben de grote modellen van het VN-klimaatpanel over het hoofd gezien dat de oorzaak van de klimaatverandering niet alleen de CO2-stijging is, maar ook de dalende vispopulatie? De rol van het zeeleven in onze weersystemen is een fascinerend domein om te onderzoeken, want dit kan een missend stuk zijn van de puzzel die klimaatverandering nog deels is.”

Het probleem begint wanneer we de roofdieren aan de top van het zeeleven doden: de haaien. Waarom zijn zij de eerste sleutel van ons overleven?

“De meeste mensen zien haaien als de vijand van de mensheid door Hollywoodfilms als Jaws, die ze demoniseren, maar slechts een handvol soorten zijn agressief tegenover mensen in een specifieke context. De meeste haaien zijn geen bedreiging en laten je met rust als je met ze zwemt. De grootste vijanden zijn de haaienstropers. Zij doden wereldwijd elk uur een geschatte 11.000 tot 30.000 haaien! Als je haaien bekijkt als een toproofdier, dan hebben ze de evolutie geschapen van alle soorten onder hen in de voedselketen. Zonder haaien valt ons hele ecosysteem uit elkaar, want dan is er een overpopulatie van de andere soorten daaronder, wat kan leiden tot een ‘trofische cascade’. Vergelijk dat met een blokkenhuis waar de stukjes bovenaan wegvallen en het gewicht daaronder onevenwichtig toeneemt. Alles stort dan in elkaar. Dit geldt voor haaien maar ook voor alle andere lagen van het zeeleven.”

Dode walvissen op een Japans schip. Beeld AP
Dode walvissen op een Japans schip.Beeld AP

De industrie van haaienvinnen, alleen gegeten voor status en niet voor hun voedingswaarde, noemt u een maffia. Waarom?

“Hun stropersindustrie blijft erg machtig en verbonden met de zwarte wereldmarkt. De illegale handel in wildlife, zoals haaienvinnen, is big business. Er zijn ook misdaadsyndicaten bij betrokken die in drugs handelen.”

Gelijkaardige groepen vond u in Japan, waar jaarlijks honderden dolfijnen in de baai van Taiji worden gedreven. De ouderen worden gedood, de jongeren eindigen in amuse­ments­parken. De politie probeerde u het filmen te verhinderen. Is er iets veranderd?

“Nee, de jacht op dolfijnen in de baai van Taiji duurt nog altijd voort. De Japanse overheid doet er alles aan om deze jacht discreet te houden. Zelfs de meeste Japanners zijn er niet van op de hoogte. Onze documentaire Seaspiracy bracht het wel onder de aandacht en we krijgen sindsdien veel e-mails van bezorgde Japanners, die in eigen land een debat begonnen over de jacht op oudere dolfijnen en de behandeling van gevangen jonge dolfijnen in amusementsparken.”

U hamert op de onwaarschijnlijk hoge cijfers achter de overbevissing: nu al 2,7 biljoen per jaar. Maar regeringen subsidiëren de industrie nog steeds, globaal voor 35 miljard euro per jaar. Wie zijn de grootste verantwoordelijken?

“Zowel China als de Europese Unie. Zij plunderen de kustwateren van West-Afrika leeg om aan hun lokale vraag naar vis te voldoen. Beide moeten hiervoor aansprakelijk worden gesteld. Het verschil dat ik zie tussen de Chinese communistische partij en de EU is dat de Unie zichzelf een goed pr-imago aanmeet, terwijl ze op dit vlak net hetzelfde doet als Peking.

null Beeld Avalon Nuovo
Beeld Avalon Nuovo

“Recent kreeg de EU vanaf alle banken applaus omdat ze 1 miljard euro geeft voor de bescherming van oceanen. Fantastisch natuurlijk, maar tegelijk subsidieert ze de visserij-industrie met 2 miljard euro per jaar om de oceanen te vernielen en te plunderen. Er zijn megavisserijvloten die vanuit Spanje naar de kusten van landen als Liberia afzakken, waar ze, net zoals Chinese trawlers, alles leegvissen. Ook haaien en dolfijnen komen in hun netten terecht. De EU doet zich in de visserij voor als duurzaam en bewust, maar veel verschil met de Chinese vloten is er niet.”

De EU subsidieert met de ene hand maar voert met de andere hand ook quota in. Helpt dat dan niet?

“De EU-visquota zijn voor mij niet meer dan bureaucratische brainwashing. De Middellandse Zee is een van de meest overbeviste zeeën ter wereld en valt voor grote delen onder EU-jurisdictie. De reden waarom strandgangers er steeds meer af te rekenen hebben met grote scholen van stekende kwallen, is dat we de roofdierenpopulatie hebben weggevist die zich anders met hen voedt, de zeeschildpadden bijvoorbeeld, die in de netten van sardienen- en tonijnenvissers terechtkomen. Ik zie van de EU veel beloftes op papier om de visbestanden te herstellen, maar er komt weinig van terecht. Er is ook veel ambiguïteit over de vraag wat duurzaamheid voor de Unie eigenlijk betekent.”

De bijvangst van de tonijnindustrie is een enorm probleem. Jaarlijks sterven alleen voor de Franse kust al zo’n tienduizend dolfijnen. Tegelijk kopen wij blikjes tonijn met het label ‘dolfijnveilig’. U stelt dat dit niet werkt. Waarom?

“De cijfers spreken voor zich. Alleen al in de Atlantische Oceaan sterven jaarlijks tussen de 300.000 en een miljoen dolfijnen en andere beschermde soorten. Deze statistieken zijn volgens zeebiologen conservatief omdat er op zee geen enkel overzicht is van wat er wordt bijgevangen of levenloos terug in het water wordt gegooid. Om die reden kunnen we ook de zogeheten kwaliteitslabels niet vertrouwen. Toen ik met de mensen achter het ‘dolfijnveilig’-label sprak, erkenden ze dat ze geen controleurs op zee hebben. Ze nemen het woord van elke kapitein voor waar aan. Dit is dus een industrie die zichzelf controleert, die het publiek vertelt dat ze duurzaam is, en wij geloven dat. Mijn bevindingen zijn dat de duurzaamheidslabels in de visserij rot zijn tot in de kern. De mensen achter de labels winnen er financieel bij en misleiden daarom de consument. Ze zijn mee verantwoordelijk voor de neergang van onze oceanen.”

Ook voor sommige natuurbeschermers bent u kritisch. U citeert iemand van de activistische organisatie Sea Shepherd: ‘Veel milieu­groeperingen zijn niet geïnteresseerd in het oplossen van het probleem, maar alleen in het exploiteren van het probleem’. Is dat niet te veralgemenend?

“Kijk, er zijn veel goede ngo’s, van Sea Shepherd tot The Ocean Cleanup. Helaas zijn er ook zeer veel die hun missiedoelen níét naleven. Ze worden een zelfvoorzienend zakenmodel, waarbij ze één zijprobleem exploiteren, giften ontvangen en niet eens aandacht hebben voor de dieperliggende oorzaak: de industriële visserij. Ik vind het onbegrijpelijk dat ngo’s die soms op miljoenen dollars zitten daar geen publieke zaak van maken. Waarom? Omdat ze bang zijn dat ze hun donateurs die graag vis eten zullen afschrikken!”

Volgens u is de enige oplossing: stoppen met vis eten. Dat besluit kreeg kritiek van zeebioloog Daniel Pauly, die u verwijt dat u vissers negeert die wel werken met quota en visbestanden doen floreren. Hij geeft de Europese heek en geelstaartbot als voorbeeld.

“Ik heb zijn kritiek gelezen. Mijn antwoord is: probeer de planeet te voeden op Europese heek en geelstaartbot. (lacht cynisch) De enige reden waarom sommige vispopulaties teruggekeerd zijn naar hun oudere niveau is omdat er op deze plekken niet of veel minder gevist mag worden. De enige wijze waarop we het wereldwijde zeewildleven kunnen redden is onze visconsumptie drastisch verminderen of stopzetten.

“De Maximale Duurzame Opbrengst waar hij naar verwijst vertrekt vanuit de verkeerde invalshoek, namelijk: hoeveel kunnen wij als mensen vissen zodat er volgend seizoen voldoende overblijft voor onze volgende vangst? Maar deze variabele brengt niet in rekening dat de grotere vissoorten elkaar opeten − het ecosysteem waar we daarstraks over praatten. Je beschermt dus misschien af en toe één soort, maar je zorgt er tegelijk voor dat tien andere soorten uitsterven omdat zij zonder voedsel komen te zitten. Ik was verrast door Pauly’s aanval. Maar hij zat toen ook in de raad van bestuur van ngo Oceana, die ik in mijn documentaire op de korrel neem voor haar dubbelzinnige houding tegenover de visserij.”

Still uit 'Seaspiracy'. Beeld Netflix
Still uit 'Seaspiracy'.Beeld Netflix

Pauly gaf ook kritiek dat uw documentaire de wereld te veel bekijkt vanuit ‘de witte verdediger’ die Aziatische kustbevolkingsgroepen het recht op overlevingsvisserij ontzegt?

“Deze kritiek is onjuist. In de documentaire stellen we juist dat voor de bescherming van artisanale vissers wij de vis van ons bord moeten krijgen. De Indonesische eilandvissers zijn niet het probleem, want zij leven soms al duizenden jaren op dezelfde plek in harmonie met hun zeemilieu. De grootste reden waarom arme kustvissers in Afrika, Azië en Latijns-Amerika geen vis meer kunnen voeden aan hun families is dat de Chinese, Europese en Amerikaanse industrieboten hun kustwateren komen leegvissen. Wij tonen dit aan, zelfs met beelden waarop een kano met twee Liberiaanse vissers bij een buitenlandse trawler om een paar opgeschepte vissen komt bedelen omdat zij met hun kleine netjes niks konden vangen!”

Hoe stoppen we de honger van de industriële visserijvloten? Met een tijdelijk moratorium op de vangst van sommige soorten?

“Een internationaal moratorium is de enige oplossing om onze oceanen te beschermen. In 1987 slaagde men er al in om een verbod op industriële walvisvangst af te spreken. Nu wordt het grotendeels nageleefd. Ik geloof dat we gelijklopende moratoria kunnen afkondigen voor andere vissoorten die met uitsterven zijn bedreigd. Het kan, omdat er steeds meer plantaardige alternatieven voor visproteïnen op de markt komen.”

Sommigen beweren dat kweken in zeeboerderijen de oplossing is. U bewijst het tegendeel door undercover de vreselijke omstandigheden in Schotse zalmkwekerijen te filmen. Hoe werd daarop gereageerd?

“Van alle naties en bedrijven in de visserij-industrie die in onze documentaire aan bod kwamen, waren zij het hardnekkigst in hun pogingen om ons juridisch te vervolgen. Onze advocaten hebben veel correspondentie uitgewisseld. Ze beweerden dat onze claim dat de Schotse zalmboerderijen evenveel organisch afval produceerden als de Schotse bevolking, niet klopte. Toen we hen de wetenschappelijke rapporten doorstuurden bleef het plots stil.

“Zalmboerderijen zijn een miljardenindustrie die gestoeld is op biologische nonsens. Ze gebruiken andere vis om de zalm te voeden. Ze zitten met zoveel op elkaar gepakt dat vele vissen ziek worden en sterven, soms levend opgegeten door parasieten, waarna ze in afvalcontainers terechtkomen. Wat in onze winkels terechtkomt, is dikwijls grijze vis van minderwaardige kwaliteit die met roze kleurstoffen is bewerkt.”

In Thailand zijn er gelijkaardige verhalen over scampikwekerijen, waarvoor al 38 procent van de mangroves, ook erg belangrijk voor CO2-opslag, is vernield. Daar ontmoette u ook ex-visserijslaven die vertelden dat sommigen overboord werden gegooid omdat ze niet hard genoeg werkten. Tijdens uw interview moest u vluchten voor de politie.

“Het maakt me ongelooflijk verdrietig als ik vandaag nadenk over wat er in Thailand gebeurt. De regeringen falen volledig in het aanpakken van deze handel, waar zowel mens als milieu zwaar onder lijdt. Om die reden is er geen andere oplossing dan te handelen als consumenten. Ik leg daarom veel nadruk op de persoonlijke rol die we kunnen spelen door ons koopgedrag bij te sturen. We moeten ons afvragen wie wij willen zijn.”

Enkele jaren geleden stuurden consumenten het verbod op bloeddiamanten. Moeten we ook gaan spreken van bloedgarnalen?

“Precies. Uiteindelijk kozen de diamanthandelaren voor ethische diamanten, of kunststofdiamant. Zo moeten we ook af van de bloedgarnalen en -vissen. We hebben duurzame alternatieven. Je kunt de garnaaltextuur namaken met planten en zeealgenoliën. Ik heb ze geprobeerd, ze zijn even lekker en soms zelfs goedkoper.”

Still uit 'Seaspiracy'. Beeld Netflix
Still uit 'Seaspiracy'.Beeld Netflix

Moeten we intussen ook niet meer wetenschappelijk onderzoek doen naar wat vissen voelen? Een opmerkelijk moment in uw documentaire is wanneer wetenschapper Sylvia Earle van de National Geographic Society uitlegt hoe vissen communiceren en pijn lijden.

“Inderdaad, zoals mensen en zoals alle wezens met een ruggengraat en een centraal zenuwstelsel voelen vissen pijn. Sommige evolutionaire wetenschappers stellen zelfs dat, wanneer wij pijn hebben, dat komt doordat dit op aarde voor het eerst is ontstaan in een mariene omgeving. Het zenuwstelsel van de vissen produceert wel een soort endorfine dat als pijnstiller kan optreden, maar toch. Dit is voor mij nog een andere reden waarom we volgens mij geen vis moeten eten, duurzaam of niet. Zelfs als we in een ideale wereld vis duurzaam doden, doden we ze nog steeds. Voor mij is dat ook een morele misdaad.”

U verweet deze morale misdaad aan een griendjager in de Faeröer. Hij antwoordde u nuchter: liever één leven van een walvis dan tweeduizend levens van kippen.

“Toegegeven, ik wist even niet wat te zeggen. Ik ging naar dat interview met het idee dat ik een hardvochtige jager zou ontmoeten die geniet van walvissen doden. Ik wilde hem ermee confronteren, maar hij gooide me dat morele dilemma voor de voeten: wat is er erger? Ik ben er niet uit. We kunnen ook kiezen om helemaal géén levens te nemen...

“Alles komt neer op moraliteit. Daarom wordt duurzaamheid voor mij nu te veel gebruikt als metriek om onze impact op de natuur goed te praten. Ik bepleit daarom een echte variabele: SEA, waarbij de S staat voor Sustainable, met de vraag of we dit op de lange termijn, duurzaam, volhouden? De E staat voor Ethiek. En nee, walvissen doden is niet ethisch. De A staat voor Attainability, haalbaarheid. Is het nu haalbaar voor een arme Indonesische visser om over te schakelen op plantvoeding? Nee. Kunnen wij in het Westen dat? Ja.”

U gaat spreken op de Love Tomorrow-conferentie nabij Tomorrowland. U hoopt daar geen visstalletjes te zien?

“Inderdaad. Het mooiste wat we voor morgen kunnen doen, is van dieren houden en ze niet doden. De definiërende vraag van deze eeuw is hoe we de natuur en haar dieren gaan behandelen, op een planeet die niet alleen van ons maar ook hun thuis is. Het is goed dat muziekfestivals, waar mensen samenkomen om te genieten van kunst en creativiteit, ook de ruimte geven om over deze morele uitdagingen na te denken.”

Ali Tabrizi is een van de sprekers op Love Tomorrow. Deze duurzaamheidsconferentie, verbonden aan Tomorrowland, vindt plaats op 28 juli. lovetomorrowconference.com. Lees ook de interviews met ‘toekomstdenkers’ Yuval Noah Harari, Arash Aazami, David Sirota en Barbara Belvisi, allemaal ook spreker op Love Tomorrow.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234