Zaterdag 19/10/2019

Televisie

Zondagavond: de hoogmis van televisiekijkend Vlaanderen

Otta (11) en Magnus (6) en vader Bart en moeder Annelies maken het op zondagavond gezellig voor tv.  Beeld Francis Vanhee

Er zijn nog zekerheden in deze veranderende wereld, en een van die zekerheden is dat we op zondagavond met zijn allen voor de buis kruipen – vroeger voor Schalkse ruiters op TV1, vandaag voor De mol op VIER. Want ook de commerciële zenders dingen tegenwoordig mee, in de hoop het VRT-monopolie op de zondagavond na meer dan twintig jaar te doorbreken. “Zendertrouw duurt niet eeuwig.”

“Mama, waar is dat dekentje nu?”

Het is iets voor achten, zondagavond, en, terwijl Pedro Elias afscheid neemt van de Control Pedro-kijkers, zoekt de zesjarige Magnus in een huiskamer in Merelbeke het dekentje waaronder hij zich samen met zijn vijf jaar oudere zus Otta wil induffelen voor de traditionele zondagavond-tv. Ze vinden het dekentje onder het achterwerk van papa Bart (50), en nog voor de generiek van De mol over het scherm rolt, zit het hele gezin in de zetel. En zij zijn niet de enigen.

Vorige week – de kijkcijfers van afgelopen weekend zijn nog niet bekend – kroonde De mol zich opnieuw tot de koning van de zondagavond-televisie, vijftien jaar nadat productiehuis Woestijnvis na drie succesvolle seizoenen de stekker uit het programma trok. Opvallend: De mol is sinds de herstart in 2016 te bekijken op VIER, op maandagavond. Maar voor het derde nieuwe seizoen verhuisde het spel- en spionageprogramma met Gilles De Coster naar zondagavond. Een moment waarop de commerciële zenders, en zeker VIER, doorgaans niet de grote kanonnen bovenhalen, onder het motto dat er met de zondagavondprogrammering van de VRT niet te concurreren valt. “Ook al zenden ze bij Eén op zondagavond een aquarium uit, dan nog halen ze een miljoen kijkers”, stelde voormalig VTM-programmadirecteur Jan Verheyen ooit.

Vandaag de dag is dat anders. De VRT vertrouwt op de oude succesformule van De drie wijzen, gecombineerd met de tragikomische reeks Gevoel voor tumor, en zodra bekend raakte dat De mol dit keer op zondagavond de boel kwam saboteren, programmeerde VTM prompt Boer zkt. vrouw – ook een eigen kijkcijfermachine. In de media valt de term “kijkcijferoorlog”, en vorige week kwam De mol, met een dik miljoen kijkers en 48 procent marktaandeel, als winnaar van het slagveld, nipt voor De drie wijzen.

De mol is eigenlijk het enige programma waar we met zijn vieren naar kijken”, vertelt mama Annelies (42). Al trekken zij en haar dochter ook tijd uit voor de VTM-programma's Blind getrouwd, op maandag, en The Voice van Vlaanderen, op vrijdag. Maar geen enkel programma is zo heilig als De mol. Bart stuurde vorig jaar zelfs een auditiefilmpje in, om zelf deel te nemen, zonder succes – “Ik peins dat ik geen kop heb om op televisie te komen” – en Annelies speurt online actief mee naar De mol. “Ik ben een beetje geobsedeerd”, geeft ze lachend toe. “Ik zit ook in die Facebook-groep, en een van mijn tips stond dit weekend zelfs bij jullie in de krant.”

Kijkersbehoeften

Toen De mol in 1999 op televisie kwam, ook al op zondagavond, werd het het eerste Vlaamse programma dat na het einde van de aflevering voortleefde op het toen nog jonge internet. Kijkers waren drukdoende op internetfora, en hielden het programma zo een hele week levend. Het gevolg: torenhoge kijkcijfers. De finale van het tweede seizoen klokte af op net geen twee miljoen kijkers, en betonneerde het idee dat de samenwerkende vennootschap tussen de VRT en productiehuis Woestijnvis alleenheerser was van de Vlaamse beeldbuis op zondagavond. Enkele jaren eerder, in 1997, hadden Woestijnvissers Bart De Pauw en Tom Lenaerts al zondagavondgeschiedenis geschreven in Schalkse ruiters. Het zou tot 2014 duren, toen de Rode Duivels na twaalf WK-loze jaren de tweede ronde haalden en de VS naar huis speelden, vooraleer hun kijkcijferrecord van 2,3 miljoen kijkers werd gebroken.

'Wedden dat...?' met Jos Brink en Marlène de Wouters. Beeld BELGAIMAGE

Het markeerde een opvallende remonte, want in de eerste helft van de jaren 90 zag de VRT hoe televisiekijkend Vlaanderen steevast afstemde op de commerciële concurrent VTM. Bezielers Mike Verdrengh en Guido Depraetere hadden voor een aardschok in het medialandschap gezorgd, door in 1989 VTM uit de grond te stampen.

“Tot eind jaren 80 was er alleen de openbare omroep”, duidt mediaprofessor Hilde Van den Bulck (Universiteit Antwerpen). “Maar in de jaren 70 en 80 was de BRT de relatie met het publiek wat kwijtgeraakt. Mensen keken alleen naar het nieuws, en dan schakelden ze via de kabel naar de Nederlandse openbare omroep. Zeker in het weekend werden daar meer programma's voor een breed publiek gemaakt, zoals Ron's Honeymoonquiz – uitbundige spelprogramma's, met grote prijzen. In het weekend willen mensen ontspannen, en zulke programma's slaan aan.”

VTM voelde dat van bij het begin. Het werkte met coryfeeën als Walter Capiau, en capteerde het buikgevoel van de Vlaming. Succesvolle internationale of Nederlandse formats als Wedden, dat...? en Blind Date werden aangekocht en hermaakt voor een Belgisch publiek. En het op de BRT ter ziele gegane Rad van fortuin werd nieuw leven ingeblazen. Op de BRT was het succes van Het huis van wantrouwen de uitzondering op een droevige regel. “In die periode hield men bij de openbare omroep weinig of geen rekening met de kijkersbehoeften”, verklaart Aimé Van Hecke, die in 1996 extern adviseur werd bij de VRT, en tussen 2003 en 2006 algemeen directeur televisie was.

Zijn komst deed het tij keren. Een jaar voordien had Morgen maandag, een succesprogramma van Het huis van wantrouwen-ster Mark Uytterhoeven, al aangegeven dat er potentieel zat op zondagavond. Marktonderzoek deed Van Hecke nog meer inzien dat er dan een immens publiek te bereiken viel. “Het uitgangspunt was een studie en analyse naar het levens- en werkritme van de mensen”, vertelt Van Hecke vandaag. “Daaruit bleek dat zondagavond een belangrijk tv-moment was: het is het einde van de week, het slot van het weekend, mensen willen nog een laatste keer ontspannen voor de werkweek begint. We hebben daarop ingezet met een sterke, consequente en ook dure programmering. Een combinatie van hoogwaardig amusement en interessante fictie.”

Koffiemachine

Productiehuis Woestijnvis, gerund door Het huis van wantrouwen-presentator Wouter Vandenhaute, bleek daarbij essentieel. Kwamen rond tien uur 's avonds de klassieke policiers als Flikken, Heterdaad en later Witse, dan werd de avond ingezet door Woestijnvis-producties als De XII Werken van Vanhoudenhoven, Schalkse ruiters en De mol. Programma's die een ongezien breed publiek bereikten en tot trouwe fans maakten. Met succes, blijkt ook vandaag. “Wij hebben alle reeksen van De mol gezien”, vertelt Bart. “Toen het niet meer in België werd uitgezonden, hebben we zelfs de Nederlandse versie gezien, ook al trok die op niet veel.” Om maar te zeggen: de VRT had zowel VTM als de Nederlandse zenders overwonnen.

Dat programma's als De mol en Schalkse ruiters uitgroeiden tot tv-fenomenen, ligt deels aan de sociale factor. De mol haalt de speurneuzen in kijkend Vlaanderen naar boven, bij Schalkse ruiters konden kijkers stemmen welke reportage in scène was gezet en welke niet. Een dag later krijgt de laatste aflevering een vervolg aan de koffiemachine op kantoor of de speelplaats op school. “Ik ben niet de enige die met haar ouders naar De mol kijkt. Op school gaat het er altijd over, zeker op maandag”, vertelt Otta ons tijdens een reclame-onderbreking.

'Morgen Maandag' met professionele afscheidnemer Xavier De Baere. Beeld rv

“Zo'n interactieve component leidt tot een verbreding van je kijkpubliek”, weet Van Hecke. “En het maakt van je programma the talk of the company, de dag nadien. Woestijnvis was heel toonaangevend in het maken van dat soort programma's.” 

Ook Van den Bulck ziet daarin een verklaring voor het succes, ook anno 2018. “Dat zijn programma's die je echt live wil bekijken. Als er een wedstrijdelement in zit, is uitgesteld kijken minder evident – zeker als je ook maar een beetje aanwezig bent op sociale media.” Met andere woorden: wie zondagavond niet voor tv zat en de aflevering later wil bekijken, moet al een paar dagen onderduiken om te vermijden dat het kijkplezier wordt bedorven door vrienden of collega's die wel tijdig in de zetel zaten. “De sociale functie van die programma's is nu eenmaal heel belangrijk.”

Dat voel je overigens niet alleen bij het koffie-apparaat, maar ook al in de huiskamer, op zondagavond zelf. Terwijl Bart en zoon Magnus eerder stilletjes de tactieken van de De mol-kandidaten analyseren – Magnus is er heilig van overtuigd dat Joke de saboteur is, terwijl zijn vader inzet op Bahador – discussiëren moeder en dochter luidop over wat er zich op het scherm afspeelt. “Die Steve stijgt nu toch wel op mijn lijstje”, verklaart Annelies wanneer de dokter niet weet hoeveel tanden een kind heeft. “Maar hij doet helemaal niet veel”, kaatst Otta terug, terwijl ze haar broer aanmaant om haar beeld niet te blokkeren.

Het zijn taferelen die zich enkel op zondagavond voordoen. “Normaal kijken we meestal Netflix”, legt Annelies uit. Ze zijn niet de enigen: dat het kijkgedrag van de Vlaming verandert, is al vaak geschreven. Maar Netflix geeft niet hetzelfde familiegevoel. “Vandaag heeft iedereen een eigen scherm. Iedereen kijkt individueel”, weet film- en tv-maker Jan Verheyen, tussen 2003 en 2005 programmadirecteur bij VTM. “Familieprogramma's zijn een zeldzaam goed geworden. Het lijkt me dan ook niet toevallig dat de programma's die nu zo goed scoren, echte gezinsprogramma's zijn. Er is een zekere nostalgie naar die momenten dat je met het hele gezin naar tv kijkt, met chips op tafel.”

Zendertrouw

Maar die momenten zijn dus niet meer exclusief van de VRT. In het verleden had VTM al pogingen ondernomen om het laken aan het einde van het weekend naar zich toe te trekken. Soms met succes – denk aan Deadline 14/10 – maar meestal zonder. Rob 'De XII werken' Vanoudenhoven werd weggekaapt bij de VRT en maakte in 2006 Robland, waarop de commerciële omroep zwaar inzette. Maar VRT-quiz De pappenheimers won de kijkcijferstrijd met sprekend gemak: Robland haalde nauwelijks 379.000 kijkers en werd in de media al snel tot Flopland herdoopt. Het was een herhaling van een scenario dat zich acht jaar eerder afspeelde, met diezelfde Rob Vanoudenhoven toen als winnaar: terwijl zijn XII werken zo'n 1,76 miljoen Vlamingen op TV1 deed afstemmen, moest Koen Wauters het in VTM-programma Koen and the Gang met 324.500 kijkers doen.

Het maakte bovenal ook duidelijk dat de 'zendertrouw' bij Vlamingen gigantisch is: we kijken liever naar onze vertrouwde zender dan naar ons vertrouwd programma of ons vertrouwd tv-gezicht – zie ook de tegenvallende cijfers van de Woestijnvis-programma's na de overname van VIER. “De Vlaamse televisiekijker is zeer conservatief”, stelt Verheyen. “En de Eén-zondagavond was een begrip. Daartegen concurreren, daar is geen beginnen aan.” Daarom dat VTM destijds koos om in te zetten op een ander moment: vrijdagavond, wanneer talentenjachten als The Voice van Vlaanderen, X-Factor en Belgium's Got Talent kijkend Vlaanderen verleiden.

'Schalkse ruiters' met Tom Lenaerts en Bart De Pauw.  Beeld RV brtn

Vandaag brokkelt die zendertrouw voorzichtig af, ziet Van den Bulck. “Zendertrouw duurt niet eeuwig. Je kunt het dan wel niet van de ene dag op de andere veranderen, maar je kunt in de loop der jaren wel een eigen publiek opbouwen. Dat heeft VIER nu gedaan. Terwijl voorloper VT4 niet de middelen en niet de behoefte had om deel te nemen aan die zondagavondstrijd, is dat nu veranderd.” 

De vraag is of het inhaalmanoeuvre van de commerciële zenders een permanente impact heeft. “Goede vraag. Dat is koffiedik kijken”, stelt Van den Bulck. "Als zowel VIER, VTM als de VRT met succes inzetten op zondagavond, zal dat ook niet tot kijkcijferrecords leiden, maar die concurrentie kan wel betere tv opleveren." Volgens Jan Verheyen is er wel degelijk iets veranderd, maar heeft de VRT nog altijd een voordeel. “De drie wijzen en Gevoel voor tumor zijn niet doodgeslagen. Als de VRT nu op zondagavond een aquarium programmeert, halen ze nog altijd 5 à 600.000 kijkers.”

Hoe dan ook lijkt VIER nog tot half mei gebeiteld te zitten dankzij het succes van De mol. Want kandidate Channy is nauwelijks door Gilles De Coster naar huis gestuurd, of de elfjarige Otta kijkt al uit naar de volgende, heilige, zondagse hoogmis op het televisiescherm. “Pff, weer een week wachten.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234