Zaterdag 08/08/2020

AchtergrondPolen

Zondag gaan er twee verschillende Polens stemmen, met tegengestelde wereldbeelden en leiders

Beeld Getty Images

In de tweede ronde van de Poolse presidentsverkiezingen wordt de zittende president Andrzej Duda zondag uitgedaagd door de burgemeester van Warschau Rafal Trzaskowski. Het is net-aan-nek in een diep verdeeld land: de hoop van heel liberaal Polen tegen de zittende conservatieve macht. 

Soms is een stembiljet net een spelletje ‘zoek de verschillen’. Neem de twee kandidaten voor het Poolse presidentschap: beide 48 jaar oud en man. Allebei waren ze Europarlementariër. Allebei groeiden ze op in een grote stad: de ene in Krakau, de andere in Warschau. Allebei zijn ze gepromoveerd op de universiteit. Beide geven hun toespraken in nette maatpakken, geflankeerd door hun echtgenotes. En allebei willen ze president worden.

Toch valt er echt iets te kiezen bij de stembusgang van komende zondag. Hun verhaal is dat van Polen in het klein: platteland versus de steden, oud versus jong, eurosceptisch versus Europagezind. De zittende president Andrzej Duda leunt op de eerste groep. Maar het is de tweede groep, bestaand uit (overwegend) jonge, pro-Europese stedelingen, die deze verkiezingen weleens kunnen gaan stunten. Afgaande op de peilingen zit de man van de oppositie, Rafal Trzaskowski, Duda op de hielen. Het verschil dreigt kleiner te worden dan 1 à 2 procent.

Rafal Trzaskowski is de uitdager van zittend president Andrzej Duda.Beeld Getty Images

Trzaskowski, kandidaat namens het centrumrechtse Burgerplatform (PO), wil zijn land terugbrengen in de Europese mainstream. Zijn grootste beperking: hij zou elitair zijn. “Oké, mijn vader was jazzmuzikant en ik lees boeken”, was een typische verzuchting. “Is dat elitair?” Tijdens de campagne imponeerde hij met zijn talenkennis (hij spreekt Engels, Russisch, Spaans, Italiaans en Frans). Zonder een dagelijks halfuurtje lezen wordt hij naar eigen zeggen ‘hersendood’.

De man die nu de hoop van heel liberaal Polen belichaamt, had – opvallend – aanvankelijk geen oren naar de baan. Trzaskowski is pas anderhalf jaar burgemeester van Warschau, te kort om echt een erfenis na te laten. Hij was van plan de klus af te maken, tot zijn partij in mei een wanhopig beroep op hem deed na een desastreus verlopen campagne van voorganger Malgorzata Kidawa-Blonska. Zij stapte op, bungelend op 2 procent in de peilingen.

‘Niemand achterlaten’

Bij zijn openingstoespraak in Poznan (westelijk Polen) deed Trzaskowski iets slims. Hij prees de zittende regering. De kleine man op het platteland voelt zich weer gezien, zei hij, vooral dankzij het enorme kinderbijslagprogramma (120 euro per kind). “We mogen niemand achterlaten.” Daarmee doorbrak hij het weinig effectieve standaardrepertoire van PO dat de voorbije vijf jaar neerkwam op: PiS is een ramp, stem op ons. Een deel van de sociale bijstand voor moeders wil Trzaskowski zelfs uitbreiden, wat al helemaal vloeken in de kerk is voor een neoliberale partij als de zijne.

Om voor een stunt te zorgen, zal hij niet alleen kiezers moeten weghalen uit het midden en van links, maar ook bij extreemrechts. In de eerste ronde, eind juni, deed de extreemrechtse kandidaat Krzysztof Bosak het met 7 procent beter dan verwacht. Cultureel staan die stemmers dichtbij PiS, maar economisch (veel markt, weinig overheid) weer dichter bij Trzaskowski.

Mocht Duda zondag de herverkiezing mislopen, dan wordt de stembusgang gelijk een stresstest voor de democratie. Het is het Hooggerechtshof dat bepaalt of verkiezingen in Polen eerlijk zijn verlopen, en over de onafhankelijkheid van dat hof bestaan grote twijfels. Eerder dit jaar wist Duda een PiS-georiënteerde kandidaat te benoemen als president van het hof, tegen de wens van de meeste rechters in. Die president, Malgorzata Manowska, weet bij een oppositie-overwinning alle ogen op zich gericht.

Andrzej Duda.Beeld EPA

Insiders noemen Trzaskowski bescheiden en nieuwsgierig, maar ook nadrukkelijk een man uit de hoofdstad en daarom een onbekende op het platteland. Hij kreeg pas nationale bekendheid toen hij als burgemeester anti-discriminatielessen toezegde op scholen en meer bescherming voor homo’s en lesbiennes. De zittende PiS-regering maakte hier een groot nummer van, en waarschuwde dat kleuters aangezet zouden worden tot ‘masturbatie’.

Het gevolg is dat Trzaskowski tijdens deze campagne voorzichtiger was, bang de (katholieke) stem uit het midden van zich te vervreemden. Hij sprak zich uit voor geregistreerd partnerschap voor homokoppels, maar hield zich verder afzijdig in de sluimerende cultuuroorlog rond ‘lhbt-ideologie’ – een term uit het kamp van Duda. Het is een schril contrast met de Trzaskowski die twee jaar geleden de intentie uitsprak de eerste burgemeester te willen worden die in Polen een homokoppel trouwt.

Publieke zender TVP, spreekbuis van de rechts-populistische regering, buitte zijn gebrek aan naamsbekendheid flink uit. Trzaskowski werd neergezet als een ‘elitaire’ pion van ‘internationale lobbyisten’, die opduikt bij Bilderbergconferenties en onschuldige Polen miljoenen zloty’s uit de zak wil kloppen ten faveure van ‘Joodse schuldeisers’.

Trzaskowski sleepte de zender voor de rechter en ging niet in op een uitnodiging van president Duda voor een TVP-debat. Omgekeerd wilde Duda niet debatteren op Trzaskowski’s voorkeurszender, met als gevolg dat miljoenen tv-kijkers volmaakte polarisering op hun scherm kregen voorgeschoteld. Duda stond naast een leeg katheder met het bordje ‘Rafal Trzaskowski’ te ‘debatteren’ op TVP. Trzaskowski deed hetzelfde op de (regeringskritische) zender Polsat. Het is alsof er zondag niet één maar twee Polens gaan stemmen: ieder met een eigen wereldbeeld, wensen en gedroomde winnaar.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234