Vrijdag 21/02/2020

'Zolang de bommen vallen kunnen we niet terug'

Drie jaar al is het oorlog in Oekraïne. Er stierven tienduizend mensen, 2,5 miljoen mensen sloegen op de vlucht. In een kraakpand in het zuiden van het land zitten gevluchte kinderen en gehandicapten zonder elektriciteit of stromend water. 'Vergeet ons niet.'

Een man loopt mankend naar zijn moestuin. Hij werpt een emmer groenafval op de composthoop. Als hij opkijkt, zien we een grauw en uitgemergeld gezicht, zijn blik is niet thuis te brengen. De man woont in het niemandsland tussen de Oekraïense frontlinies.

Wanneer we deze 'grijze zone' oversteken, komen we onder vuur te liggen. De man is de terreur al gewend, schijnbaar onverstoord slentert hij terug naar zijn kapotte huis. Hij negeert de granaten die met het geluid van donderslagen neerkomen op de omliggende gebouwen. Dodelijk onvoorspelbare scherven vliegen fluitend rond onze oren.

Van de wapenstilstand die begin 2015 in het Wit-Russische Minsk werd onderhandeld, is niets te merken.

Gemiddeld sterven hier dagelijks een tiental mensen. Onlangs werd de kaap van tienduizend doden gerond. De oorlog aan de rand van ons continent richt een nietsontziende ravage aan. Meer dan 3 miljoen mensen hebben volgens de Verenigde Naties behoefte aan dringende noodhulp.

Niemand wil zijn huis verlaten en de man in de grijze zone besloot te blijven. Hij riskeert iedere dag zijn leven tussen de mijnen en mortiergranaten. Wie veilig wilde leven, moest vertrekken. Naar schatting 2,5 miljoen mensen sloegen op de vlucht.

Epilepsie

De 20-jarige Nastya is een van hen. Ze is zwaar mentaal gehandicapt en hulpeloos zonder haar moeder Irina en broertje Nikita. Het gezin vluchtte toen de medicijnen tegen epileptische aanvallen dreigden op te raken. Het bracht hen naar Odessa, een havenstad in het zuiden van Oekraïne. In de gietende regen gingen ze op zoek naar een gebouw waar de overheid hen een tijdje onderdak zou bieden.

Twee jaar later zijn ze al drie keer uit de collectieve wooncentra gezet, samen met honderden anderen, omdat de huur niet werd betaald door de regionale overheid. Op 17 oktober kwamen ze noodgedwongen terecht in een kraakpand: een vervallen oud weeshuis in het dorpje Fontanka, een tiental kilometer van Odessa. Daar wonen ze nog steeds.

Er zitten scheuren in de muren en de ramen zijn van enkel glas. Een week na hun aankomst in het gebouw, op 24 oktober, werd de elektriciteit zonder waarschuwing afgesloten. Ze hebben geen verwarming of stromend water. Buiten is het nu al bitterkoud en de temperatuur zal de komende maanden ver onder nul zakken.

Naast Irina en haar kinderen wonen nog 45 ontheemden in het kraakpand. Ze zijn bijna allemaal hulpbehoevend: er zijn blinden, mentaal gehandicapte kinderen, alleenstaande moeders en ouderen die slecht te been zijn.

De omstandigheden in het oude weeshuis zijn een directe schending van het artikel 25 van de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens, die iedere mens recht geeft op een levensstandaard die hoog genoeg is om de gezondheid en het welzijn van zichzelf en zijn gezin te verzekeren.

"De grootste uitdaging voor ontheemden is een nieuwe woning te vinden", vertelt Olga Tkachenko, die met haar ngo Desyate Kvitnya voor de Verenigde Naties advies biedt aan vluchtelingen en ontheemden in het zuiden van Oekraïne. De meesten komen terecht op de private woningmarkt. Maar kwetsbare groepen zoals gezinnen met gehandicapten en alleenstaande ouders kunnen zich de huur voor een eigen appartement niet veroorloven.

Irina's zoontje Nikita, die trots zegt dat hij bijna twaalf is, herinnert zich hun vlucht met een enkele huiveringwekkende zin: "We vertrokken onder het geluid van bommen." Hij frunnikt aan zijn slobberige vale zwarte trui. Zijn schouders hangen en onder zijn kortgeknipte blonde haar verandert zijn jongensachtige blik in een depressieve grimas die niet bij zijn leeftijd past.

Ze zitten op een bed in hun nieuwe kamer en de tranen stromen over Irina's wangen wanneer ze in het bijzijn van haar kinderen vertelt hoe hun levenssituatie verslechtert. "Ik moet voor mijn kinderen zorgen, er is niemand anders. Het geld dat ik krijg van de staat is veel te weinig", zegt ze.

Volgens het ministerie van Sociale Zaken van Oekraïne zijn er ongeveer 70.000 mensen met beperkingen die gedwongen ontheemd werden. Volgens de Verenigde Naties is het werkelijke cijfer wellicht bijna dubbel zo hoog. Ontheemden met een handicap ondervinden meer dan wie ook de economische gevolgen van de oorlog.

De gerichte steun die Irina krijgt als ontheemd persoon, als alleenstaande moeder en als zorgverstrekker voor haar gehandicapte dochter, is in totaal niet meer dan 175 euro. "De helft daarvan gaat naar medicijnen voor mijn dochter", zegt Irina. "Als we ook willen eten, kunnen we geen dak boven ons hoofd betalen."

De stad Odessa en de provincie bieden wel alternatieven aan, maar de bewoners van het kraakpand in Fontanka hebben vaak goede redenen om daar niet op in te gaan. Het centrum dat hen werd toegewezen mag dan goed uitgerust zijn, het ligt ver weg van de bewoonde wereld en als het regent of sneeuwt kan een ambulance hen niet bereiken.

Voor mensen als Irina, wier dochter elk moment een epileptische aanval kan krijgen, is dat een kwestie van leven of dood. "Voor 35 families zijn de alternatieven objectief gezien geen optie", zegt Olga Tkachenko. Haar organisatie heeft de kampen in de regio grondig onderzocht. "In het kraakpand in Fontanka zie je de gevolgen van een falend overheidsbeleid om het woningprobleem voor ontheemden op te lossen."

"Ik wil advocaat worden. Ik wil de mensenrechten verdedigen", glundert Nikita trots. Maar de omstandigheden waarin de jongen opgroeit, zijn moeilijk. Zijn moeder probeert zijn opleiding gaande te houden, maar hij moest al een paar keer veranderen van school en zijn punten lijden onder hun onzekere situatie.

Terug naar huis

Nikita heeft ook niet altijd tijd om zijn huiswerk te maken. "Mijn zoon is mijn persoonlijke assistent geworden, hij is zo veel gegroeid in twee jaar tijd", glimlacht Irina treurig. Nikita's zus is twintig jaar oud, maar ze is hulpeloos door haar zware mentale beperking. Als zijn moeder er niet kan zijn, vervangt Nikita haar luiers, veegt hij het kwijl van haar mond en troost hij haar als ze in paniek dreigt te raken.

Gevluchte mensen in Oekraïne vertellen allemaal hetzelfde: zodra het veilig is, willen we terugkeren naar ons eigen huis. Niemand is blij met de oorlog. Het maakt Irina niet uit wie de vrede onderhandelt, zolang de gevechten maar stoppen. "We kunnen niet terugkeren zolang de bommen vallen, maar we kunnen hier de winter ook niet doorbrengen", zegt ze wanhopig. "Vergeet ons niet."

Dit verhaal werd gemaakt door het internationaal journalistiek collectief The Caravan's Journal en kwam tot stand met de steun van het Fonds Pascal Decroos voor Bijzondere Journalistiek. DeMorgen.be Een filmpje over de schrijnende omstandigheden in Fontanka vindt u op www.demorgen.be.

Van Maidanplein tot burgeroorlog

Drie jaar geleden ontkiemde op het Maidanplein in de Oekraïense hoofdstad Kiev een revolutie die het land door elkaar schudde. De betogingen begonnen hoopvol, maar al snel escaleerden ze tot een massarevolutie met onder andere extreemrechtse stoottroepen op de barricades. Na een paar maanden van protesten en meer dan 150 doden onder de betogers moest president Janoekovitsj aftreden. Grote delen van de provincies Loehansk en Donetsk in het oosten waren het niet eens met de revolutie in Kiev. Ze riepen met de steun van Rusland hun onafhankelijkheid uit. Het conflict dat erop volgde, ontaardde in een burgeroorlog, waarbij Europa en Rusland actief kant kiezen met militaire steun, economische sancties en energiedeals. Volgens de laatste cijfers stierven tienduizend mensen en sloegen 2,5 miljoen mensen op de vlucht. In september 2014 en februari 2015 onderhandelenden Oekraïne, Rusland, Frankrijk en Duitsland in Minsk een staakt-het-vuren, maar dat bleek niet duurzaam. Vandaag wordt er nog zwaar gevochten in Oekraïne.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234