Dinsdag 19/01/2021

Interview

"Zoals we ooit anarchisten of punkers hadden, hebben we nu popjihadi's"

Politicoloog Bilal Benyaich.Beeld Wouter Van Vooren

"Dé Syriëstrijder bestaat niet, en daar moet het huidige beleid zich dringend aan aanpassen." In het boek '#radicalisme#extremisme#terrorisme' analyseert politicoloog Bilal Benyaich de huidige problematiek rond radicalisme en extremisme in België.

Wat is radicalisering nu precies, wanneer is iemand extremistisch en wanneer is zo'n persoon dan ronduit gevaarlijk? We spreken over een antiradicaliseringsbeleid, maar waartegen nemen we dan precies maatregelen? Onduidelijkheid troef. En nochtans is een goede afbakening noodzakelijk, zegt Bilal Benyaich, auteur en politicoloog verbonden aan onder meer het onderzoeksinstituut Itinera.

"Radicalen zijn mensen die streven naar een andere politieke, economische of religieuze orde. Een beleid tegen radicalisme zou dus eigenlijk ook een beleid inhouden tegen de N-VA, tegen de PVDA, tegen heel wat radicaal denkende politici of economen. Ik denk niet dat dat de bedoeling is, dus gebruik de terminologie dan ook op een correcte manier."

Puntjes op de i dus. Het eerste deel van het boek '#radicalisme #extremisme #terrorisme' leest daarom een beetje als 'radicalisme en extremisme voor dummy's': noodzakelijke en snel te doorgronden kennis, nuchter gebracht. Wat is radicalisering nu precies, wanneer is iemand extremistisch en wanneer is zo'n persoon dan ronduit gevaarlijk?

Benyaich: "Niet iedere radicaal is extremistisch, maar het ene loopt wel over in het andere; mits bepaalde condities kan de radicaal een extremist worden, geweld verheerlijken en later zelfs zelf geweld gaan gebruiken om een ideaal te realiseren."

Believers en non-believers

Tientallen, neen, honderden oorzaken en condities maken dat een radicaal uitgroeit tot een extremist, zegt Benyaich. "Het is niet zo dat de islam tot radicalisering leidt, evenmin is het zo dat achterstelling en discriminatie tot radicalisering leiden. Dat is veel te simplistisch. En toch is dat het debat van de afgelopen jaren, een debat tussen believers en non-believers: aan de ene kant heb je degenen die menen dat discriminatie extremisme veroorzaakt, aan de andere kant degenen die alle schuld bij de religie zoeken."

Alleen al het debat rond de Syriëstrijders wordt op die manier overschaduwd door dat simplisme, meent de auteur. Het is niet een, maar een veelvoud van risicofactoren die maakten dat honderden Belgische jongens naar Syrië vertrokken: politieke factoren, maar ook economische, psychosociale en religieuze.

"Dé Syriëstrijder bestaat niet", zegt Benyaich, die zelf de groep indeelde in zes types. "De gevaarlijkste onder hen zijn de hardcore jihadi's. Zij zijn het meest doctrinair. Meestal zijn ze opgegroeid in een salafistisch milieu of kwamen ze in contact met de leer in een moskee. Ze geloven in de heilstaat, willen sterven als martelaar. Ze zullen nooit terugkeren naar België, tenzij in uitzonderlijke gevallen dat ze op wraakmissie worden gestuurd. Omdat ze die doctrine zo geïnternaliseerd hebben, zijn ze heel moeilijk te deradicaliseren."

Opportunisten

Er zijn ook de 'losers' onder de Syriëstrijders: jongens, vaak minderjarigen, die het gevoel hebben niet veel waard te zijn, die een problematische opvoedingssituatie kenden. Vaak zijn ze delinquent geweest en nooit of niet tijdig opgemerkt door de welzijnszorg. Hun geloof is vaak een laagje vernis, opgedaan op het internet of via predikers op straat.

"Dan heb je een groep die ik de romanticus noem, maar die ook wel rapjihadi's worden genoemd, of popjihadi's, zoals de Nederlandse coördinator voor terreurbestrijding hen noemde. Bij hen is dat salafisme vooral een subcultuur: baardjes en sluiers zijn eerder statement dan praktijk. Zoals we ooit anarchisten of punkers hadden, hebben we nu deze popjihadi's: een tegencultuur in de samenleving."

Rebellen onder de Syriëstrijders zijn de hooggeschoolde jongens. Ze zijn gevoelig voor de politieke en geopolitieke context van hun strijd, ze identificeren zich vaak met onderdrukte moslims in de wereld. "Heel wat van die jongeren combineren dat ook met een persoonlijk verhaal: dat ze hun best hebben gedaan, dat ze universele scholing hebben gehad maar dat ze niet de plaats krijgen in de samenleving die ze verdienen. Hun ambities projecteren ze op internationale schaal en ze vinden een uitlaatklep in die jihad."

Voorts zijn er nog de kuddedieren, de jongens met een zwakke persoonlijkheid die gevoelig zijn voor groepsdruk en op die manier vertrokken naar Syrië. "In tegenstelling tot losers hebben ze niet per se een problematische gezinssituatie gekend. Het zijn vaak jongens uit middenklassengezinnen. Een andere groep zijn de opportunisten, degenen die vaak ouder zijn dan de doorsnee Syriëstrijder en naar Syrië trekken om een nieuw leven te beginnen. Vaak mensen met een of andere verslaving, problemen met justitie of zware schulden."

Zijn er honderden oorzaken voor extremisme, dan is er toch een duidelijk terugkerend thema: het salafisme, de meest doctrinaire vorm van de islam die pleit voor een leven zoals dat gebeurde in de tijd van de profeet. Oppervlakkig of diepgaand: de meeste Syriëstrijders nemen dat salafistisch denkkader en die ideologie mee in hun engagement in Syrië.

"Natuurlijk zijn niet alle salafisten gevaarlijk. De meesten onder de vele duizenden die in België wonen, houden zich voornamelijk bezig met hun dagelijks gebed, met hoe men zich moet wassen, zich kleden, en met banale zaken zoals hoe men het toilet moet binnen- en buitengaan, welke spreuken men daarvoor moet uitspreken... Ze zijn geobsedeerd door alle do's-and-don'ts. Maar het gedachtengoed is zo absolutistisch en streng dat het een ideologische voedingsbodem vormt voor een meer militant en gewelddadig salafisme, het jihadistisch salafisme. Syriëstrijders maken gretig gebruik van dat salafisme omdat het hen een hanteerbaar taal- en denkkader biedt om hun rauwe gevoelens en ideeën in onder te brengen."

Droogleggen

Het huidige beleid zou eigenlijk moeten zijn aangepast op maat van ieder type Syriëstrijder, zelfs van ieder individu, meent Benyaich. "Maar als je al wat oog hebt voor de profielen kun je reliëf aanbrengen in de maatregelen die je neemt. En dat mankeert vandaag wel."

In zijn boek neemt Bilal Benyaich de twaalf maatregelen tegen radicalisme en terrorisme onder de loep die de regering in januari versneld goedkeurde. "Het werd tijd dat er werk werd gemaakt van een repressief beleid", zegt hij. "Dit is positief. Minstens de helft van die maatregelen zijn goed. Maar een aantal is wel discutabel en zelfs niet-wenselijk en discriminatoir."

"Zoals de mogelijkheid tot intrekking van de nationaliteit", zegt hij. "Niemand kiest immers waar hij wordt geboren. Een jongere van de tweede en derde generatie die Belg werd, of als Belg werd geboren, en die wordt berecht riskeert dat zijn nationaliteit wordt ingetrokken, en riskeert zo een extra straf die er niet is voor Belgen met autochtone grootouders. Want die kan men niet staatloos maken volgens de vigerende normen. Dat zou een ongelijke straf zijn voor hetzelfde misdrijf. Bovendien geven we zo het signaal dat er verschillende soorten burgers zijn, wat de polarisering kan voeden en het burgerschap bij een bredere groep ondermijnen. Men kan zeggen wat men wil, de Syriëstrijders zijn onze terroristen."

Benyaich doet ook voorstellen van maatregelen die dringend zijn, maar die voor de regering momenteel geen prioriteit lijken te hebben. Zoals het in kaart brengen en droogleggen van de financiering van Belgische jihadisten. "Dat had zeker een dertiende maatregel moeten zijn. Wie betaalt hen nu? Er zijn er die met hun spaarcentjes naar Syrië vertrekken of die nog hun uitkering krijgen gestort op hun bankrekening. Maar ze worden ook betaald voor de strijd en als ze de martelaarsdood sterven. Wie doet dat dan? IS wellicht ja, maar hoe? En wellicht spelen mecenassen in de Arabische wereld ook een rol. Als je dat allemaal al in kaart kunt brengen en kunt droogleggen, heb je een interessante hefboom om de Syriëgang te ontwrichten. We hadden dat al veel eerder moeten doen. We zijn al in 2015, twee jaar verder dan de eerste Syriëstrijders vertrokken. De tijd dringt."

Bilal Benyaich, '#radicalisme#extremisme#terrorisme', Uitgeverij Van Halewyck, 88 blz., 9,90 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234