Woensdag 24/07/2019

Europese Unie

Zo wil Juncker de Europese besluitvorming radicaal omgooien

Jean-Claude Juncker. Beeld EPA

Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker zal volgende week een ingrijpende hervorming voorstellen van het besluitvormingsproces in de Europese Unie. Hij is het beu dat lidstaten moeilijke uitvoeringsbesluiten afwentelen op technische comités in de schoot van de Commissie, terwijl de eindbeslissing een politiek besluit van de lidstaten zou moeten zijn. Belgische Europarlementsleden reageren positief. "Ik hoop dat Juncker met een 'voorstel met ballen' komt."

Een voorbeeld waar het volgens Juncker fout loopt is de Europese besluitvorming over genetisch gemanipuleerde organismen, de ggo's. Omdat milieugroeperingen dit fel bestrijden zijn lidstaten bang beslissingen te nemen, uit vrees dat ze kiezers van zich zullen vervreemden. Met verkiezingen later dit jaar besliste Duitsland bijvoorbeeld vorige maand om niet over ggo's te stemmen maar een uitvoeringsbesluit over te laten aan de Commissie, waar anonieme experten uit het Permanent Comité voor Planten, Dieren en Levensmiddelen de knoop moeten doorhakken. In de ogen van de kiezer is de besluitvorming ondoorzichtig maar het was een lidstaat die daar voor zorgde.

Voor Juncker is de maat vol. Vorige week vertelde hij, volgens Politico, zijn Commissarissen dat het tijd is om de expertencomités “democratischer en transparanter” te maken. Een aanzet daartoe gaf hij al in zijn State of the Union-toespraak in september. “Het is niet juist dat, als EU-lidstaten niet onder zichzelf kunnen beslissen de Commissie door Raad en Parlement gedwongen wordt om een beslissing te nemen”, zei hij. “Dus zullen we de regels veranderen – want dit is geen democratie,” klonk het toen, in een duidelijke poging om de wind uit de zeilen van eurosceptische populisten te nemen.

Terug naar de de ministers

Concreet stelt de Commissie nu vier hervormingsscenario's voor. De radicaalste optie is om beslissingen gewoon terug te sturen naar de Raad van Ministers als experten, uit de lidstaten, er niet in slagen om een beslissing te nemen. Een stappenplan waar lidstaten in de comités zouden moeten blijven stemmen en overleggen tot er een beslissing is behoort ook tot de mogelijkheden. Ook kunnen stemregels wijzigen in de comités met experten, zodat onthoudingen niets kunnen blokkeren, of zodat een gewone meerderheid zou volstaan.

De eerste reacties op Junckers plan zijn positief. Europa-expert Hendrik Vos (Universiteit Gent): “Het gebeurt te veel dat de beslissingen over uitvoeringsbesluiten in comités vastlopen. Er ontstaan dan situaties waar er geen meerderheid meer is om een voorstel te steunen maar het ook niet kan worden teruggefloten. De hete aardappel belandt dan toch weer op het bord van de Commissie. Juncker heeft gelijk als hij vindt dat de lidstaten meer kleur moeten bekennen.”

'Comitologie'

Vos wijst er op dat er bij het brede publiek weinig bekend is over de 'comitologie'. “Weinigen weten hoe het werkt maar een kleine negentig procent van de 'bindende output' van de EU zit wel in dit domein. Het is via dit soort uitvoeringsbesluiten dat bepaald wordt hoe streng of soepel een wet eigenlijk is.”

Giftige onkruidverdelgers zijn een goed voorbeeld. “Bij wet kunnen Parlement en Raad beslissen dat ze niet toegelaten zijn op de markt maar in de 'duistere kamers van de comitologie' komt het er dan op aan om de precieze lijst vast te stellen, en de criteria goed te interpreteren.” Soms loopt het daar fout. Omdat lidstaten het niet eens werden over de vraag of glyfosaat giftig is of niet verlengde de Commissie op last van ambtenaren de licentie dan maar tot eind dit jaar, zonder dat er nog een politiek debat was.

Hendrik Vos. Beeld belga

Vos wijst er op dat er in 98 procent van de dossiers geen probleem is maar bij omstreden domeinen als ggo's ontstaan soms onwaarschijnlijke patstellingen. “Als de Commissie een voorstel doet om een GGO-gewas toe te laten op de EU-markt, dan is er in het bevoegde comité nooit een gekwalificeerde meerderheid (vergelijkbaar met een twee derde meerderheid) die het goedkeurt, maar ook nooit een gekwalificeerde meerderheid die het verwerpt. Gevolg: een patstelling, en dan moet de Commissie beslissen. En zodra de Commissie dan een beslissing genomen heeft, gaat de helft van de lidstaten protesteren, dat het een schande is.”

Parlement hoopt op 'voorstel-met-ballen'

Ook in het Europees Parlement krijgt Juncker bijval. “Dit is een interessante evolutie”, zegt Sander Loones (N-VA). “We hebben sterke kritiek gehad op Juncker toen hij in zijn eerste State of Union zei dat hij de meest politieke commissie ooit zou leiden. Wij vinden dat fout omdat de commissie zich zo een rol toeëigent die niet de hare is. De commissie moet de onpartijdige administratie zijn, terwijl de politieke verantwoordelijkheid ligt bij de Raad en het Parlement. Juncker heeft blijkbaar ingezien dat hij fout was. Het is de logica zelve dat het primaat van de politiek bij de lidstaten zit. Maar, die zullen dan wel moeten zorgen dat er een dynamiek komt waarbij iedereen meedoet en het niet opnieuw vooral de grote lidstaten zijn die het laken naar zich toetrekken. Er is geen tijd om beslissingen uit te stellen tot na verkiezingen in Frankrijk en Duitsland. We moeten nu vooruit.”

Een voorbeeld waar de democratische besluitvorming vervangen dreigt te worden door technocratische comitologie noemt Loones de huidige onderhandelingen over het Europees Deposito- en Garantiesysteem, dat in de hele Eurozone spaargeld zou garanderen. “Sommige europarlementsleden willen een aantal mechanismen laten uitwerken door technici, maar omdat het beslissingen zijn die een grote impact hebben op onze spaartegoeden lijkt het me logisch dat politici daar het laatste woord in krijgen.”

Loones is ook te vinden voor een wijziging van beslissingsprocedures. “Kijk naar het debat over CETA, waarbij Wallonië als enige alle anderen blokkeerde. Zo blijven we allemaal stilstaan. Daarom zou de Europese Unie meer moeten kunnen werken als een flexibel netwerk in plaats van als een rigide blok. Lidstaten die blokkeren moeten aan de kant gaan staan zodat de rest vooruit kan.”

Volgens europarlementslid Tom Vandenkendelaere (CD&V) legt Juncker de vinger op een heel oude wonde. “Lidstaten komen niet overeen of blokkeren bewust een voorstel, de Commissie haalt vervolgens de kastanjes uit het vuur en in de nationale pers is Europa de boosdoener. Het is een gekende riedel en het wordt tijd dat we van plaat veranderen. We moeten vooruit en dat ook tonen aan de mensen. Transparantie is daarbij van het grootste belang. De Standing Committees zijn een goed voorbeeld waar een nieuwe aanpak mogelijk is. Experten laten beslissen over gevoelige dossiers is niet per se onlogisch maar de besloten werkwijze maakt democratische controle moeilijk. Ik hoop dat Juncker met een voorstel-met-ballen komt want een shake-up zou echt geen kwaad kunnen."

Europarlementslid Bart Staes (Groenen) is het eens met de nood aan democratisering maar voorspelt ook een 'politiek gevecht'. “Het is bijvoorbeeld duidelijk dat er zowel in het Parlement als in de Raad geen meerderheid bestaat om de teelt van bepaalde GGO-gewassen toe te laten. Niettemin krijgt de Commissie de kans de teelt of de invoer van GGO-voedsel of veevoer toe te laten. De democratie moet ten volle spelen. Dat betekent dat zowel het Parlement en de Raad hun rol moeten spelen. Als blijkt dat in beide Kamers geen meerderheid is ten gunste van een bepaalde beslissing, dan moet daar ook naar gehandeld worden en kan die beslissing niet doorgevoerd worden."

Bart Staes. Beeld belga

De idee om onthoudingen niet langer mee te tellen noemt Staes wel "absurd". Het zou landen als België waar een diepe verdeeldheid bestaat over bepaalde beslissingen tussen de drie gewesten ertoe verplichten van een bepaalde stemming weg te blijven, want als er nu onenigheid bestaat tussen bijvoorbeeld langs de ene kant Vlaanderen en langs de andere kant Wallonië en Brussel, onthoudt België zich.”

Dieselgate

Ook Europarlementslid Kathleen Van Brempt (sp.a) steunt Juncker voluit. “Ik hoop dat hij heel ver gaat in zijn hervorming. Ik heb zelf een heel sterke, negatieve, ervaring met de werking van comités. In ons parlementair Dieselgate-onderzoek stelden we vast dat de normen voor de Real Driving Emissions-testen, die in 2007 waren afgesproken, maar liefst zeven jaar lang besproken werden in allerhande expertencomités om uiteindelijk in 2014 uitgesteld en afgezwakt goedgekeurd te worden. Plots dook in de bijlagen een toegelaten foutenmarge op van maar liefst 110 procent.”

Van Brempt zegt “versteld te staan” dat een onderzoekscommissie in het EP nodig was om deze besluitvorming aan het licht te brengen. “Sommige comités worden als 'black boxes' onttrokken aan democratische controle”.

Zo achterhaalde haar onderzoekscommissie dat Italië, Frankrijk en Spanje de besluitvorming vertraagden terwijl de burgers en parlementsleden niet wisten dat hun lidstaten in de expertencomités een standpunt innamen dat indruiste tegen de gezondheid van consumenten.

Van Brempt hoopt ook dat Juncker werkt aan grotere transparantie van de zogeheten satellietcomités, waar vertegenwoordigers van de industrie kunnen lobbyen om de technische uitvoeringsbesluiten te veranderen. “We moeten af van de paraplu waarmee ministers zich verschuilen achter ambtenaren en experten.”

Guy Verhofstadt (Open Vld), fractievoorzitter van de Europese liberalen, zegt eveneens uit te kijken naar de voorstellen. "Dit is een goede zet van Jean-Claude Juncker. De 'comitologie'-methode die hij wil hervormen is ontransparant en leidt ook al te vaak tot overregulering. Kortom, het is momenteel een gemakkelijke stok om de Unie mee te slaan. Juncker heeft de volledige steun van de Europese liberalen om deze hervorming door te duwen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden