Zaterdag 10/12/2022

AchtergrondOorlog in Oekraïne

Zo proberen deze twee Russen kritiek op het regime te uiten. ‘De repressie is op hol geslagen’

Een man met ballonnen loopt in de Russische havenstad Kronstadt, bij Sint-Petersburg, langs een pand waarvan ramen zijn beplakt met de letter Z, het symbool van de Russische strijdkrachten. Beeld AP
Een man met ballonnen loopt in de Russische havenstad Kronstadt, bij Sint-Petersburg, langs een pand waarvan ramen zijn beplakt met de letter Z, het symbool van de Russische strijdkrachten.Beeld AP

Wie zich in Rusland uitspreekt tegen de ‘speciale militaire operatie’ loopt het risico opgepakt te worden of erger. Toch zijn er nog dissidenten die kritiek uiten op de invasie van Oekraïne. Wie zijn dat en hoe gaan ze om met de toenemende repressie?

Jarron Kamphorst

Bijna vier miljoen Russen verlieten volgens veiligheids- en douanedienst FSB in de eerste drie maanden van dit jaar hun thuisland. Hoewel de exacte redenen uiteenlopen, lieten velen van hen huis en haard achter vanwege de ‘speciale militaire operatie’ die het Kremlin op 24 februari ontketende in buurland Oekraïne. Een substantieel deel van de zelfverkozen ballingen bestaat uit activisten, journalisten en andere critici die Rusland verlieten vanwege een reeks repressieve wetten, die het parlement begin maart aannam om elke vorm van protest in de kiem te smoren.

Toch zijn er nog Russen die zich in Rusland zelf volhardend blijven uitspreken tegen het regime en het conflict in Oekraïne. President Poetin noemde ze kortgeleden nog “uitschot en verraders” die door “de zelfreiniging van de maatschappij” als vanzelf zouden worden “gezuiverd”. Maar wie zijn deze dissidenten? En waarom weigeren ze te vertrekken? Een mensenrechtenadvocaat en een toneelregisseur vertellen hun verhaal.

‘Deze mensen verdienen de beste juridische bijstand. Daar gaat het om, niet om mij’

Pavel Tsjikov, mensenrechtenadvocaat

Het is een gevecht tegen de bierkaai, erkent de 44-jarige mensenrechtenadvocaat Pavel Tsjikov direct. Als oprichter en baas van de Russische mensenrechtenorganisatie Agora zet hij zich al sinds 2005 in voor slachtoffers van mensenrechtenschendingen door de overheid. Zijn team bestaat inmiddels uit bijna driehonderd advocaten die overal in het land juridische bijstand verlenen. “Het werk voor mensrechtenadvocaten in Rusland was nooit makkelijk, maar in het huidige klimaat is het alleen maar moeilijker.”

Tsjikov doelt op de orwelliaanse onderdrukking, die Rusland in zijn greep heeft sinds het begin van de ‘speciale militaire operatie’. Hoewel hij en zijn collega’s zich volgens hem niet actief tegen het militaire geweld verzetten, zijn ze als advocaten wel degelijk constant tegen het regime aan het strijden. “De situatie in Oekraïne heeft ons werk serieus veranderd”, vertelt Tsjikov via een videoverbinding vanuit de Centraal-Russische stad Kazan. “Het begon met de straatprotesten eind februari. Dat was de eerste uitdaging, het verdedigen van de duizenden arrestanten en mensen die administratieve straffen kregen, zoals boetes of veertig dagen cel.”

Niet veel later kwam de volgende golf werk, toen mediawaakhond Roskomnadzor talloze media blokkeerde en een groep advocaten van Agora hen moest vertegenwoordigen. “Daarna pas kwam het echte werk, toen in maart de militaire censuur van kracht werd”, zegt Tsjikov over de repressieve wetten die het de Russen onder meer verbiedt het woord ‘oorlog’ in de mond te nemen, ‘nepnieuws’ over het conflict in Oekraïne te verspreiden of de Russische strijdkrachten in ‘diskrediet’ te brengen. “Via ons alleen al lopen meer dan driehonderd administratieve zaken over de militaire censuur. Daarnaast werken we ook nog eens aan dertig strafzaken van cliënten die worden beschuldigd van het discrediteren van het leger.”

Ook in de metro van Sint-Petersburg is niet aan het Z-symbool te ontkomen. Beeld AP
Ook in de metro van Sint-Petersburg is niet aan het Z-symbool te ontkomen.Beeld AP

Enorme politieke wil om opposanten aan te pakken

Die exponentiële toename van het aantal rechtszaken verbaast Tsjikov niet. “Dat de autoriteiten deze wetten gelijk in praktijk brachten, lag in de lijn der verwachting. De overheid is al meer dan een decennium bezig met het vervolgen van critici die opkomen voor mensenrechten. Waarom zouden ze daar nu opeens mee wachten? De eerste strafzaken begonnen direct toen de wet werd gepubliceerd. Het bewijs bij uitstek dat de politieke wil om opposanten aan te pakken enorm is.”

Dat succes voor mensenrechtenadvocaten in Russische rechtbanken zeldzaam is, erkent Tsjikov, al plaatst hij daar wel een kanttekening bij. “Succes in een rechtszaal wordt door de buitenwereld vaak gemeten aan de hand van vrijspraak of veroordeling. Die graadmeter gaat in Rusland al jaren niet meer op, omdat de rechtbanken gepolitiseerd zijn. Toch behalen we zeker wel succesjes. Bijvoorbeeld dat we het voor elkaar krijgen dat onze cliënten hun proces in vrijheid mogen afwachten. Ook is er nog enige ruimte om te onderhandelen met onderzoekers en de aanklagers. Daar gaat juridisch werk ook om: dat je als advocaat je cliënt elke stap van de weg bijstaat en hem zo goed mogelijk verdedigt onder alle omstandigheden.”

Bovendien vragen bijzondere tijden om bijzondere oplossingen. Daarom besloot Agora kort na het begin van het militaire conflict in Oekraïne een hotline op te zetten voor soldaten en dienstplichtigen. “Daar komen talloze vragen op binnen”, vertelt Tsjikov. “Met name van jongemannen en hun familieleden, die vrezen dat ze worden uitgezonden. Veel van hen zijn als de dood voor een algehele mobilisatie, sommigen weigeren naar Oekraïne te gaan en in andere gevallen gaat het om opgeroepen reservisten. Ook zitten er mensen tussen die niet weten waar hun uitgezonden zoons zijn en die hen willen vinden.”

In Sint-Petersburg  wordt bij een demonstratie tegen de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne een van de deelnemers opgepakt.  Beeld EPA
In Sint-Petersburg wordt bij een demonstratie tegen de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne een van de deelnemers opgepakt.Beeld EPA

Hij houdt stug vol dat het gewoon werk is

Stuk voor stuk voorzien Tsjikov en zijn collega’s deze mensen van juridisch advies op maat. In zekere zin is het Tsjikovs vorm van verzet tegen het regime en de ‘speciale militaire operatie’. Een manier om zijn dissidente kritiek op het systeem te uiten. Al houdt hij zelf stug vol dat het gewoon zijn werk is. “Activisme is het niet, maar het is wel compleet uniek voor ons. We hebben een geheel nieuwe expertise op moeten bouwen en ons moeten aanpassen aan de nieuwe omstandigheden.”

Dat hij op eieren loopt, is hoe dan ook duidelijk. “Ik werk al 23 jaar in de mensenrechtensector, in Rusland welteverstaan. Uiteraard heb ik problemen gehad, maar daar wil ik niet over uitweiden, omdat mijn werk daardoor in gevaar komt.” Om diezelfde reden wil Tsjikov ook niet kwijt of hij afgelopen maanden heeft nagedacht over een vertrek uit Rusland. “Daar praat ik liever niet over. Sowieso blijf ik weg bij sommige onderwerpen. Ik wil en moet dit werk blijven doen, want al deze mensen verdienen de beste juridische bijstand die er is. Daar draait het om, niet om mij.”

‘Ik wil mensen leren hoe je een gesprek over deze tragedie begint, want zonder discussie en begrip komt er nooit een einde aan het geweld’

Sasja, toneelregisseur

Niet eens zo heel lang geleden had Sasja nog een betrekkelijk normaal en comfortabel leven. De 33-jarige Moskoviet ontwierp als ingenieur onder meer bruggen, spoorwegen en andere infrastructuur, vrijwel allemaal in opdracht van de overheid. In het begin haalde Sasja voldoening uit zijn werk, maar naarmate hij meer ervaring opdeed, begon er iets te knagen. “De ontwerpindustrie in opdracht van de overheid is giftig. Al die infrastructurele projecten draaien niet per se om de kwaliteit, maar meer om het mooie plaatje. Het gaat om de buitenkant, niet om de inhoud. Ze willen snel resultaat.”

Hoe dat in de praktijk werkt, illustreert hij in een café in het centrum van Moskou met een voorbeeld. “Twee jaar terug ontwierpen we een voetgangersbrug over een aftakking van de Moskva-rivier. Bij de opening wemelde het van de politici en bestuurders, maar niet iedereen van ons bedrijf mocht bij de plechtigheid aanwezig zijn. Het ging puur om de uiterlijke vertoning. Het voelde voor mij een beetje alsof er een film in première gaat en alleen de minister van Cultuur mag komen, de regisseur moet thuisblijven. Dat slaat natuurlijk nergens op.”

Onze klas werd een soort therapiegroep

Die ervaring maakte de desillusie voor Sasja compleet. “Vanaf toen wist ik dat ik iets anders wilde en besloot ik het over een geheel andere boeg te gooien.” En dus schoof hij zijn comfortabele leven met goed salaris en andere zekerheden aan de kant. Hij meldde zich aan voor een kunstopleiding in Moskou en schoolde zich om tot toneelregisseur. “Tegen het einde van de opleiding begon het conflict in Oekraïne, waardoor onze klas veranderde in een soort psychologische therapiegroep. Ruim de helft van de groep maakte toneel en film over Oekraïne.”

Zo ook Sasja. Hij bracht halverwege juli voor het eerst een toneelstuk op de planken, met het begin van de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne als vertrekpunt. “Veel mensen om me heen hadden via Facebook Messenger contact met vrienden en familie in Oekraïne en ik kreeg screenshots van die gesprekken onder ogen. Op basis van die documenten wilde ik iets creëren.”

Zo gezegd, zo gedaan. Sasja maakte een voorstelling met zestien acteurs. Als het publiek de zaal in loopt leest Sasja zelf op droge toon nieuwsberichten voor van 24 februari dit jaar, de dag dat Rusland Oekraïne binnenviel. Bombardement, artillerievuur, ‘denazificering’, ‘demilitarisering’, burgerdoden, luchtalarm, dat werk. Als het publiek plaatsneemt, gaan acteurs aan weerszijden van de rijen stoelen zitten. “Dan komen de digitale chatgesprekken”, zegt Sasja terwijl hij een video van een opvoering laat zien.

“De acteur aan de ene kant van de rij begint. Hij fluistert een bericht dat een Oekraïner aan het begin van het conflict stuurde naar een kennis of vriend in Rusland in het oor van de toeschouwer naast hem. Op zijn beurt geeft die de boodschap weer door aan de persoon naast hem en zo belandt het bericht uiteindelijk via het publiek bij de acteur aan de andere kant van de rij, die de Russische zijde van het onlinebericht vertolkt. Dan gaat het Russische antwoord via dezelfde weg weer terug. Zo is het publiek onderdeel van een conversatie die werkelijk plaats heeft gevonden en komt het gesprek uit die begindagen van het conflict weer tot leven.”

De nationale vlag van Oekraïne is op een bushalte in Sint-Petersburg geschilderd.  Beeld EPA
De nationale vlag van Oekraïne is op een bushalte in Sint-Petersburg geschilderd.Beeld EPA

Het is moeilijk en dus zwijgen de Russen

Dat was precies Sasja’s bedoeling: het publiek actief onderdeel maken van zijn toneelstuk, zodat hij de toeschouwers iets kan meegeven. “Ik wilde mensen leren hoe ze een gesprek over deze tragedie kunnen beginnen. Veel Russen vinden het ingewikkeld om over het conflict in Oekraïne te praten en dus zwijgen ze maar. Die apathie wil ik bestrijden. Verzet begint bij het voeren van een gesprek. Zonder discussie geen begrip en zonder begrip komt er nooit een einde aan deze ramp.”

Inmiddels hebben Sasja en zijn collega’s het stuk al een aantal keer opgevoerd. Zonder risico is het niet, weet de regisseur. “Controversiële stukken op de planken krijgen, is steeds moeilijker in Moskou, daarom wezen de meeste theaters me ook de deur toen ik ze benaderde.” Toch vond hij een theater dat bereid was zijn voorstelling op de planken te brengen. “Bij Theater Doc in Moskou waren altijd al ‘moeilijke’ stukken te zien. Ze zijn daardoor overigens ook al vaak genoeg in de problemen gekomen. Bijvoorbeeld als iemand de verhuurder van het gebouw belde om te vertellen dat er controversiële stukken ten tonele werden gebracht. Daarom moeten ze vrijwel elk jaar noodgedwongen van locatie veranderen.”

Tot nog toe blijft een dergelijk lot Sasja en zijn toneelstuk gespaard, maar hij maakt zich geen illusies. “Moeilijkheden heb ik vooralsnog niet ervaren, maar die kunnen zich elk moment aandienen. Dit is en blijft Rusland en zeker gezien de huidige situatie waarin de repressie op hol is geslagen, kan het voor elk project, hoe klein of groot ook, elk moment afgelopen zijn. Tot die tijd wil ik dit stuk zo vaak mogelijk opvoeren en zoveel mogelijk mensen bereiken en van gedachten doen veranderen.”

De naam Sasja is gefingeerd voor de veiligheid. Zijn echte naam is bekend bij de hoofdredactie.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234