Woensdag 15/07/2020

Reconstructie

‘Zo’n groot bedrag was onbespreekbaar’: waarom België na de vernietiging geen nieuwe voorraad mondmaskers aanlegde

Beeld rv

Uit documenten die De Morgen kon inkijken blijkt dat het kabinet-De Block aandrong bij de administratie om werk te maken van een strategische voorraad met onder andere mondmaskers. Ook de Hoge Gezondheidsraad hamerde daarop. Het strandde echter op de kostprijs en een regering in lopende zaken. 

Het is intussen algemeen bekend hoe België na de Mexicaanse griep werk maakte van een strategische voorraad van miljoenen mondmaskers, maar die de laatste vijf jaar weer vernietigde. 6 miljoen FFP2-maskers zijn vernietigd in 2015 omdat hun houdbaarheidsdatum verstreken was. Nog eens 22,3 miljoen chirurgische mondmaskers zijn in 2018 vernietigd, omdat ze te oud waren volgens het Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid, nu Sciensano. Voortaan zou Volksgezondheid niet meer werken met een vaste stock, die kan verslijten in een hangar van Defensie, maar met een roterende, of rollende stock. 

Het idee was dat ziekenhuizen in ons land voortaan die stock zelf in huis zouden hebben, zodat ze er systematisch gebruik van kunnen maken, maar ook verplicht zijn om de stock zelf weer aan te vullen. Volksgezondheid moest de overcapaciteit berekenen die nodig is om bij een plotse pandemie toch voldoende mondmaskers te hebben. Bij de uitbraak van Covid-19 in ons land bleek hoe belangrijk zo’n voorraad is: zorgverleners hadden plots te weinig beschermingsmateriaal, de productie ervan viel als een kaartenhuisje in elkaar en de internationale markt geraakte oververhit. De vraag bleef onbeantwoord waarom er tussen 2015 en 2020 geen nieuwe strategische voorraad of roterende stock is aangelegd, maar nu bieden enkele interne documenten meer inzicht.

Eind 2015 gaf het kabinet van minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open Vld) haar administratie, de Federale Overheidsdienst, de opdracht om te voorzien in een “coördinatie in het kader van de rampenhulpverlening”. In juni 2018 wijst de kabinetchef daar nogmaals op en vraagt de voorzitter van het directiecomité van de FOD om werk te maken van een operationeel crisisplan, met een actieplan rond de strategische stock. Die strategische stock is ruimer dan enkel mondmaskers, het gaat bijvoorbeeld ook over vaccins en geneesmiddelen. 

Minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open Vld).Beeld Photo News

De pandemieplannen die tot stand kwamen na de Mexicaanse griep in 2009 liggen op dat moment niet meer vers in het geheugen, maar de terreuraanslagen wel. De crisis waarop de FOD iedereen moet voorbereiden is in de eerste plaats dan ook een ramp zoals een ‘CBRNe-incident’: een chemische of nucleaire aanval, met bijvoorbeeld een vuile bom. 

Een half jaar later, in februari 2019, stuurt de kabinetchef opnieuw een nota om te herinneren aan de nood aan een operationeel crisisplan en een plan van aanpak voor de “samenstelling en het beheer (...) van de strategische stock”.  

Besparingen

Het kabinet drong dus aan in enkele nota’s en wat deed de FOD in die tussentijd? De Morgen vroeg op basis van de wet openbaarheid van bestuur alle interne rapporten bij de FOD op over de strategische en roterende stock, maar zonder succes. Via andere bronnen vernamen we echter dat de FOD de Hoge Gezondheidsraad in december 2018 vroeg wat er in zo’n strategische stock moest zitten. Het antwoord, een advies over “strategische stocks aan middelen als voorbereiding op een influenza-uitbraak of pandemie”, komt bijna een jaar later en toont de impact van enkele besparingen. 

Ten eerste wijst de Hoge Gezondheidsraad erop dat de FOD na enkele interne reorganisaties beroep zal moeten doen op informatie van deskundigen op het terrein om de strategische voorraden te organiseren. “Dit voor het geval ons land getroffen zou worden door een grote griepepidemie of zelfs een pandemie”. Bovendien ontbreekt het niet aan bereidheid om het oude pandemieplan te heractiveren, “maar de Cel Medische Bewaking kampt momenteel met een tekort aan bekwaam personeel”. Volgens een goede bron zou het aantal artsen op die dienst de afgelopen jaren gedaald zijn van vijf naar één: dokter Paul Pardon. Ten derde blijken volgens de Gezondheidsraad bulkaankopen niet meer mogelijk bij gebrek aan logistieke steunpunten die zoals vroeger op korte tijd tabletten kunnen bereiden.

Met betrekking tot mondmaskers raadt de Hoge Gezondheidsraad chirurgische mondmaskers aan voor de patiënten en chirurgische en FFP2-maskers voor de zorgverleners. De raad gebruikt een ruwe schatting van 5 miljoen zieken met 10 procent hospitalisaties waarvan 10 procent op intensive care gedurende tien dagen. De Raad beseft dat die schatting resulteert in hoeveelheden die “zo groot zijn dat het praktisch beheer problematisch zal zijn”. 

“Uit voorzorg is het evenwel aangewezen de gezondheidsinstanties te adviseren om op optimale wijze circulerende voorraden aan te leggen”, zo schrijft de Hoge Gezondheidsraad. “Ondanks de indirecte kosten die hieraan verbonden zijn.”

100 miljoen euro

Na dit advies heeft de FOD Volksgezondheid een nota opgesteld voor het kabinet met alle benodigdheden voor de strategische stock. Ze kwam tot een totale raming van 100 miljoen euro en een njet van het kabinet-De Block. 

“Dit voorstel was helemaal nog niet rijp om mijn collega’s van de regering voor te leggen”, zegt minister De Block (Open Vld).  “Bovendien, en dat was voor ons essentieel, ontbrak de uitwerking van onze vraag om een rollende stock op poten te zetten. Dit voorstel was met andere woorden een eerste concrete ontwerp.” Niet zozeer de inhoud van de nota, maar vooral het prijskaartje bleek een zware dobber. Het budget voor vaccinaties, geneesmiddelen en beschermingsmiddelen tegen bioterrorisme en pandemieën krimpt al jaren. In 2006 en 2007 is fors geïnvesteerd met respectievelijk 3 miljoen en 24 miljoen euro. Daarna is het stelselmatig gekrompen tot nog 128.000 euro vanaf 2018. Ook na de wake-upcall van de aanslagen nam het amper toe. 100 miljoen euro zou een grote investering zijn geweest.

“Noteer dat we in die periode, zoals ook in 2018, opnieuw in lopende zaken zaten en zo’n groot bedrag onbespreekbaar zou zijn”, zegt De Block.

En dus zat België in januari zonder een strategische voorraad beschermingsmateriaal. Het is overigens nog altijd de bedoeling om een rollende stock aan te leggen en de oefening is er niet gemakkelijker op geworden. Intussen is immers gebleken dat er ook een voorraad chirurgische mondmaskers nodig zijn voor huisartsen en het personeel in woonzorgcentra.

“De omslag van een beleid van strategische stocks naar een strategische rollende stock is achteraf gezien te traag verlopen”, geeft De Block toe. “Maar ik begrijp heel goed dat men adviezen heeft opgevraagd en dat is tijdrovend. Bovendien hebben de aanslagen in Parijs en Brussel ook andere uitdagingen voor de volksgezondheid op de agenda gezet. En ook die waren niet te voorzien. Niet alleen moesten de noodplannen voor de ziekenhuizen herbekeken worden, ook de bescherming van de volksgezondheid tegen een biologisch-chemische terreuraanval bepaalde op dat moment de prioriteiten.”

Tijdslijn

2006 – Aankoop 22,3 miljoen chirurgische mondmaskers
2009 – Aankoop 6 miljoen FFP2-maskers
2015 – Vernietiging FFP2-maskers
December 2015 – Kabinet geeft FOD opdracht voor coördinatieplan rampenhulpverlening   
2018 – Vernietiging chirurgische mondmaskers
Juni 2018 – nota vraagt FOD om crisisplan met actieplan rond strategische stock
December 2018 – FOD vraagt advies aan Hoge Gezondheidsraad
Februari 2019 – Kabinet vraagt FOD opnieuw om crisisplan en strategische stock 
November 2019 – Antwoord van Hoge Gezondheidsraad 
November 2019 – FOD raamt kosten op 100 miljoen euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234