Zaterdag 29/01/2022

Defensie

Zo moet het Belgische leger er volgens ons gaan uitzien

null Beeld Bas Bogaerts
Beeld Bas Bogaerts

Het Belgisch leger is op sterven na dood. De minister van Defensie moet drastische keuzes maken bij het opstellen van zijn strategisch plan 2030. Waarop bespaart hij? Waar investeert hij nog in? De Morgen deed de oefening voor. Ons advies: de toekomst van defensie ligt in een kleiner, soepeler, en Europeser leger.

Maarten RabaeyJeroen Van Horenbeek en Tine Peeters

Het is 8 mei 2016. Op de generale staf wordt alarm geslagen. De campagne voor de Congolese presidentsverkiezingen is uitgemond in grootschalig geweld. Honderden Belgische burgers moeten uit Kinshasa worden geëvacueerd. De stafchef vloekt. Een slechter ogenblik is er niet. Het grootste deel van zijn operationele troepen zit in het buitenland. Op de koop toe staat de enige C-130 die nu in België is in panne. Alweer. Gelukkig kunnen we nog een beroep doen op Frans luchttransport. Een dag later loopt de evacuatie van de Belgen vlot. Tot het noodlot toeslaat. Een groepje Belgische para's is door muitende soldaten in het nauw gedreven en beschoten. Eén commando sneuvelt. De oorzaak: de motor van hun voertuig startte niet. De kroniek van een aangekondigde ramp: de ongepantserde Iltis-jeep uit 1982 moest door meerdere regeringen vervangen worden, maar dat gebeurde nooit. Er was geen geld meer.

Hopelijk doet zich dit fictieve rampscenario nooit voor, maar de kans groeit dag na dag. Onze krijgsmacht is virtueel failliet.

Defensieminister Steven Vandeput (N-VA) moet tussen 2015 en 2019 liefst 1,574 miljard euro besparen. Niet alleen kazernes gaan op de schop. De levensvatbaarheid van de volledige organisatie staat onder druk. Met een dalend jaarbudget van 2,5 miljard euro in 2014 naar 2,2 miljard euro in 2019 zal het niet meer mogelijk zijn om de veiligheid en belangen van de Belgen overal te kunnen vrijwaren, waarschuwen zowel academische experts als militairen die we raadpleegden. "De ondergrens is bereikt. Als we nu nog inkrimpen kunnen we onze kerntaken niet meer uitvoeren", klinkt het. "Er komt een dag dat de regering ons opdraagt iets te doen maar we dat gewoon niet meer kunnen, zoals een evacuatie van landgenoten in een conflictgebied. Of, we kunnen enkel maar grondtroepen sturen omdat de andere opties ontbreken. Dan vergroot je de kans op bodybags."

Diplomaten zijn al even ongerust. België zal zijn verplichtingen in NAVO-, EU- VN- en bilateraal verband spoedig niet meer kunnen nakomen. We zaten al aan de ondergrens inzake onze beloofde bijdragen. Nu duiken we eronder. "Diplomatiek doen we ons voor als voortrekker van Europese en trans-Atlantische waarden. Nu lossen we een peloton waar we al aan wieltjeszuigen deden, terwijl we ooit mee aan de leiding reden", klinkt het. Nochtans is het basisidee van Europese integratie dat iedereen proportioneel bijdraagt, ook aan defensie.

Vandeput staat voor talrijke dilemma's. Onlangs waarschuwde hij dat de besparingen hem voor de verscheurende keuze kunnen plaatsen een van de machten te schrappen. Rond Pasen legt hij een eerste visienota voor aan de regering. In voorbereiding organiseert hij woensdag een denkoefening met externe experts. De Morgen ging hem voor. Welk leger hebben we nodig in 2030? Blauwdruk van een reorganisatie, die zich sneller moet aanpassen aan de dreigingen en technologisering van de 21ste eeuw.

Minister van Defensie Steven Vandeput. Beeld BELGA
Minister van Defensie Steven Vandeput.Beeld BELGA

Personeel: van 30.000 naar 22.000

De naakte personeelscijfers leren ons een historisch probleem.
België telt vier machten met 30.700 actieve militairen: 11.300 bij de landmacht, 6.000 bij de luchtmacht, 1.500 bij de marine en 1.400 bij de medische dienst. Wie deze cijfers optelt mist 10.500 manschappen. Zij dienen bij de zogeheten 'gezamenlijke diensten'. Daartoe wordt de generale staf gerekend, maar ook instructeurs, administratieve en logistieke diensten. Het is bij deze 'onzichtbare macht' dat het soldatenschoentje wringt. Er werken te veel militairen van oudere leeftijd, die van een actief soldatenbestaan achter een bureau belandden.

Vergelijk dat met Denemarken, waar de krijgsmacht grosso modo hetzelfde budget heeft. Toch is hun leger kleiner, efficiënter en uitgerust met moderner materieel. De hoofdreden is dat hun corporate-structuur meer dan twee derde kleiner is, omdat ze die beperken tot essentiële kaders. In tegenstelling tot wij vinden de Denen het onlogisch dat elke militair tot zijn pensionering werkt. Vele militairen worden vanaf veertig gaandeweg geheroriënteerd naar het burgerleven. De bespaarde personeelskosten wenden ze dan aan voor verjonging en nieuw materieel. De medische diensten zijn er ook geen aparte macht, maar geïntegreerd in de andere eenheden.

Zo'n radicale omslag in het denken is een noodzakelijke toekomstoptie voor ons land maar zal eerst bloed, zweet en tranen kosten. Zelfs met een verwachte pensioneringsgolf van de 8.000-tal soldaten die de komende tien jaar op pensioen gaan, zal er volgens defensiebronnen met het huidige budget te weinig uitstroom zijn om de nodige nieuwe instroom mogelijk te maken.

Dit jaar werft Defensie slechts 700 nieuwe mensen aan. Het aantal operationele militairen dreigt te slinken naar een onwerkbaar niveau. Om middelen voor nieuwe rekruten vrij te maken moeten honderden niet-operationele militairen de komende jaren geheroriënteerd worden naar het 'burgerleven', naar civiele bescherming, brandweer, politie, overheidsadministraties, of in overleg met de RVA naar de privésector.
Het is realistisch dat Defensie zal krimpen naar 22.000 manschappen, het minimumaantal dat je nodig hebt om je "strategische soepelheid" te behouden in internationale operaties. Het wordt vooral zaak meer actieve troepen te hebben dan nu. In de EU is slechts 10 procent van het anderhalf miljoen militairen inzetbaar. In België is dat niet anders. "Er is nood aan minder massa", zegt een academicus, "maar meer kracht."

null Beeld Bas Bogaerts
Beeld Bas Bogaerts

Landmacht wordt Snelle Reactie-brigade

Hoewel de wereld in 2030 naar alle waarschijnlijkheid volledig veranderd zal zijn, tekenen zich nu al veiligheidstrends af waar onze militairen op kunnen inspelen. Klassieke slagvelden tussen staten zien we nog nauwelijks. Meestal zijn internationale interventies nodig in interne conflicten met rebellen of milities zoals IS. De kans is groot dat deze tendens van 'hybride oorlogsvoering' zich nog een tijd doorzet. Binnen de landmacht verschuift het zwaartepunt daarom naar snel inzetbare, multifunctionele militairen.

De toekomst is aan een Snelle Reactie-brigade, met een verdubbeling van het aantal Special Forces als speerpunt om landgenoten in conflictgebieden te evacueren, gijzelaars te bevrijden of een neergestorte piloot achter de linies terug te halen. Zij kunnen ook instructeurs leveren om buitenlandse troepen op te leiden, wat in Congo al vruchten afwierp, op voorwaarde dat de gekozen eenheden ook mensenrechten aanleren. De basisstrijdkrachten voor deze macht vormen de paracommando's, die voortdurend nauw samenwerken met de elitesoldaten. De Snelle Reactie-brigade blijft uiteraard ook snelle gepantserde wagens nodig hebben. Ze verstevigt ook haar bestaande partnerschappen met andere EU-lidstaten binnen de NAVO.

Het aantal 'gewone' militairen van infanterie en artillerie zal drastisch teruggeschroefd moeten worden. De jongste krachten gaan op in de Snelle Reactie-brigade om operationele gevechtssteun of bewaking te verlenen. De grootste afslanking wacht militairen van logistieke of genie-eenheden die nog in slagveldoorlogen gespecialiseerd zijn. Belgische specialisaties als ontmijning blijven, al kan niet-militaire ontmijning worden geprivatiseerd.

null Beeld BELGA
Beeld BELGA
null Beeld BELGA
Beeld BELGA

Luchtmacht vliegt Europees

Of je nu voor of tegen bent, de regering heeft beslist dat er nieuwe straaljagers aangekocht moeten worden. Onze 59 F-16's zijn klaar voor de schroothoop. We staan dus voor een van de grootste investeringen in de geschiedenis, sommigen noemen het nu al de aankoop van de eeuw. Terecht, als je weet dat het karkas van een nieuw vliegtuig al snel 60 miljoen euro kost, en dan heb je nog maar het basismodel. Alles wat er bij komt, van wapens, training tot onderhoud, is een extra kost. De totale factuur zal al snel oplopen richting 6 miljard euro.

Kunnen we dat betalen? Nu krijgt het leger niet genoeg geld voor zo'n dure aankoop. Dus moeten we creatief boekhouden. Wat zijn de opties?

Eén: we kiezen het goedkoopste toestel. Het is nattevingerwerk om dat nu al te beslissen maar je zou al snel uitkomen bij de Saabs van deze wereld in plaats van bij de peperdure F-35. Of een andere mogelijkheid is een groepsaankoop. Als het bij gezinnen werkt, waarom dan niet bij Defensie. Er zijn nog verschillende landen die op zoek zijn naar een nieuw gevechtsvliegtuig.

Of twee: de generaals mogen er wel veertig willen maar die vlieger gaat niet op. Met minder raken we er ook wel: dertig of zelfs twintig in plaats van veertig.

Sowieso wordt samenwerking met partners cruciaal. We zullen niet meer de centen hebben om alles zelf te doen.

Het perfecte voorbeeld ligt voor onze neus. Voor de opvolger van onze C-130's, zeven nieuwe Airbussen, gebeurde er een groepsaankoop. En om ze betaalbaar in de lucht te houden werken we nu nauw samen met Frankrijk en Duitsland.

Belangrijk ook: de keuze voor een vliegtuigmerk en partnerland is niet alleen financieel, ze is ook politiek. Als we de Amerikaanse F-35 kiezen en samenwerken met Nederland zullen onze economische relaties met beide landen verbeteren. Maar het is ook een keuze voor het soort buitenlandbeleid dat je wil. Als je kiest voor een Amerikaans toestel, ga je sneller meedoen aan Amerikaanse operaties. Hetzelfde geldt voor andere landen waar vliegtuigfabrieken staan, zijnde Frankrijk, Zweden en Groot-Brittannië.

De luchtmacht moet ook zien dat ze de technologische vooruitgang niet mist. We moeten meer inzetten op drones, want de volgende generatie gevechtsvliegtuigen is wellicht de laatste met een piloot. De Amerikanen vliegen nu al overal rond met zulke onbemande vliegtuigjes. Als we slim zijn beginnen we een dronebasis op de vliegtuigbasis die gaat sluiten. Daar kunnen ook civiele start-upbedrijven zich nestelen. Drones hebben het voordeel dat ze zowel militaire als civiele doelen kunnen dienen, zoals het opsporen van olievlekken, drenkelingen of bootvluchtelingen op de Middellandse Zee.

Zeemacht beschermt scheepvaartroutes

Heeft België nog wel een zeemacht nodig? Je kunt het je afvragen met 60 kilometer kustlijn. Alleen is de wereld van het water voor ons veel belangrijker dan we denken. Zeker voor de Belgische 'containereconomie', met wereldhavens als Antwerpen en Zeebrugge, is het belangrijk dat de goederen uit Azië of de tankers hier heelhuids aankomen. Evident is dat niet.

De schepen met onze supermarktwaren, auto's of vloeibaar gas varen momenteel door de noordelijke en zuidelijke wereldzeeën. Aan de smeltende Noordpool woedt een koude oorlog tussen de regionale spelers om de controle van rijke olie- en gasvelden, alsook over strategische scheepvaartcorridors. In het zuidelijk halfrond betwisten China, India en Brazilië de maritieme dominantie van de VS. De groeilanden ontwikkelen er in een ijltempo honderden nieuwe aanvalsduikboten en -schepen. Vroeg of laat dreigen er confrontaties waarbij de piraterij voor de kust van Somalië kinderspel zal zijn. In de wetenschap dat tijdens WO II enkele tientallen U-boten de Amerikaanse bevoorrading van Europa volledig wisten te saboteren door koopvaardijschepen te kelderen, is het geen overbodige luxe om ons, samen met onze EU-partners, tegen een gelijkaardig worstcasescenario in Azië of het Hoge Noorden te verzekeren.

Ondanks onze intense samenwerking met Nederland is het daarom onontbeerlijk dat ook België opnieuw investeert in nieuwe of tweedehandsopvolgers van onze twee fregatten, met als hoofdtaak de bescherming van onze koopvaardijroutes.

Onze zes mijnenvegers worden met het huidige budget onbetaalbaar. Aangezien ze ingeschakeld worden in gezamenlijke operaties met Nederland en de NAVO, zal hun inzet met deze partners moeten worden onderhandeld. De Nederlandse stafchef Tom Middendorp waarschuwde onlangs in de Kamer te verwachten dat België zijn partnerschapsakkoorden nakomt. "Als er maar één partij beter wordt en de ander krijgt de rekening, dan is de bereidheid tot samenwerking een stuk minder", waarschuwde hij.

null Beeld BELGA
Beeld BELGA
null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK

Vierde macht: de cybermacht

Hoezo? Nog een vierde macht erbij, en we moeten al zoveel besparen!
Vraag: wanneer vond de laatste aanval plaats op België?
Antwoord: nee, niet tijdens WO II maar vorig jaar... toen Buitenlandse Zaken gehackt werd. En wat kon België daar tegen inbrengen. Niets.
De plundercampagnes van de 21ste eeuw spelen zich af in de digitale sfeer. Conflicten krijgen een cyberdimensie, omdat zo het economisch en wetenschappelijk kapitaal van een land veroverd of aangevallen kan worden.

De prijs voor een geslaagde cyberaanval kan in de miljarden euro's lopen, maar ons daartegen verdedigen is eigenlijk niet zo duur.
Zelfs in tijden van besparingen kun je met wat goede wil veel resultaten boeken door de juiste informatici een digitale verdedigingswal te laten opwerpen. Software en IT-ingenieurs lijken misschien duur, maar ze kosten een peulschil in vergelijking met de kosten om een straaljager in de lucht te houden.

Andere landen hervormden hun defensie al zo dat ze aparte eenheden hebben met honderden, en soms duizenden, militairen die aan cyberdefensie doen. Maar ook België hoeft niet van nul te beginnen. We hebben al een handvol van deze experts bij de militaire inlichtingendienst, die ook al samenwerken met hun Europese collega's.

Het hoofdkwartier van een nieuwe cybermacht oprichten kan een idee zijn om een nieuwe bestemming te vinden voor een kazerne die met sluiting bedreigd wordt. Dergelijke eenheid kan in een streek veel banen scheppen voor jonge IT'ers met branie. Zo'n project vergt grote investeringen. Net zoals bij de drones openen zich hier perspectieven voor publiek-private samenwerking, en mogelijke subsidiëring door pakweg het nieuwe Europese investeringsfonds van de Commissie. In de omgeving kunnen ook civiele start-upbedrijven helpen om nieuwe firewalls te ontwikkelen tegen criminele of spionerende hackers van vreemde mogendheden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234