Zondag 22/09/2019

Zo kleurrijk kan 'zwart' zijn

Lee Daniels' The Butler is een 'zwarte' film met een boodschap, maar evengoed Hollywood op zijn best. Een nieuw ijkpunt in de Afro-Amerikaanse cinema.

The butler

Drama
Regie: Lee Daniels
Met: Forest Whitaker, Oprah Winfrey, David Oyelowo
Duur: 125 min.

"Sidney Poitier is niks anders dan een rijke Oom Tom!" Het is een scène in Lee Daniels' The Butlerdie aan je blijft plakken. Vader en zoon aan tafel. De vader is butler in het Witte Huis en dus bij voorbaat verdacht voor de zoon, die van de zwarte strijd voor burgerrechten zijn strijd heeft gemaakt. Via de favoriete acteur van de vader raakt de zoon een paar fundamentele kwesties aan.

Nog steeds is het een van de hardnekkigste stereotypes verbonden aan de Afro-Amerikaanse gemeenschap: die goeie, ouwe Oom Tom uit Harriet Beecher Stowes boek Uncle Tom's Cabin, die zich met de glimlach wegcijfert voor zijn blanke baas. In Lee Daniels' The Butler weigert zoon Louis (David Oyelowo) nog langer aan het cliché te beantwoorden, zijn vader, Cecil Gaines (Forest Whitaker) lijkt er de belichaming van. De realiteit echter is niet zwart-wit. De radicaliteit waarmee Louis zich in de burgerrechtenstrijd gooit, is begrijpelijk, maar misschien wel even cliché. Terwijl de waardigheid waarmee Gaines zijn beroep uitoefent, een ongelooflijke innerlijke kracht doet vermoeden. Is waardigheid niet het best mogelijke verzet tegen verdrukking? Of is het slechts een excuus om geen actieve rol in dat verzet op te nemen? Eén opmerking over Sidney Poitier, veel vragen.

Ook naar het wezen van de Afro-Amerikaanse cinema. Het is dankzij een acteur als Sidney Poitier dat Afro-Amerikanen niet langer portiers, pooiers of ... butlers moesten spelen. Hij plaveide de weg voor Will Smith & co. Zonder hem geen Morgan Freeman als God in Bruce Almighty. Afro-Amerikanen in rollen die traditioneel voor white guys weggelegd waren: het emancipatorisch effect ervan kan nauwelijks overschat worden. Ook al is het in een niemandalletje als Bruce Almighty.

Onrecht

Wat moet dan de rol zijn van de volbloed Afro-Amerikaanse cinema, een traditie waarin Lee Daniels zich met The Butler haast opzichtig inschrijft? Vooreerst: die rol is niet marginaal. Het openingsweekend van de film lokte in de Verenigde Staten meteen horden bezoekers naar de bioscopen, onder wie 39 procent Afro-Amerikanen, en versloeg moeiteloos franchisefilms als Kick-Ass 2. De 'zwarte' geschiedenis verbeeld: er is duidelijk een publiek voor. En hoe belangrijk het ook is dat actiehelden en Disneyprinsessen tegenwoordig ook zwart kunnen zijn, minstens even belangrijk blijft het een 'zwart' verhaal te vertellen, een 'zwarte' boodschap over te brengen.

Alleen: 'zwart' verglijdt makkelijk in 'zwart-wit'. Daniels flirt aanvankelijk met die grens. Tijdens de beginscènes waarin Gaines' afkomst wordt geschetst - zwarte familie werkt op de katoenvelden van Georgia, moeder wordt verkracht, vader doodgeschoten - spat het onrecht van het scherm. Meteen denk je terug aan The Color Purple, nog zo'n ijkpunt in de Afro-Amerikaanse filmgeschiedenis. Maar wel miserabilisme troef.

En dan wordt het hoofdpersonage nog eens butler en maakt hij van onderdanigheid zijn unique selling proposition. Is het verhaal van de house nigger niet verteld, denk je dan - van Gone With the Wind tot The Help, Daniels' vorige film? Moeten we Afro-Amerikanen blijven zien in rollen die hen terug in de nederige positie van hun verleden dwingt? Associëren we blackness niet al te makkelijk met nederigheid en marginaliteit? - zie ook Precious, Daniels' film uit 2009.

Het zijn valabele vragen. Toch doen ze er hier niet toe. Omdat de film ze door zijn slimme opzet al snel overstijgt. The Butler vertelt, als een zwarte Forrest Gump, het grote verhaal van de burgerrechtenstrijd aan de hand van het kleine verhaal van een butler en zijn zoon. "Je ziet het brede spectrum van menselijkheid dat 'de Afro-Amerikaanse ervaring' vormt", verwoordde co-ster Oprah Winfrey het nogal wollig, maar zo is het maar net. Van Oom Tom naar Barack Obama: dat is in essentie het verhaal dat de film vertelt, zowel op macro- als op microniveau.

De Forrest Gump-opzet is niet de enige truc uit het Grote Hollywood Filmboek dat Daniels slim naar zijn hand zet. Zo mag je niet met de ogen knipperen of je hebt een gastoptreden van een grote ster gemist (Mariah Carey! Lenny Kravitz! Robin Williams!), spreekt het Witte Huis als decor instant tot de verbeelding - net als het opdraven van acht (!) verschillende presidenten - en vertolkt Oprah Winfrey, over de plas een ware Afro-Amerikaanse godin, als de vrouw van Gaines een van de hoofdrollen.

Geloofwaardig

Het mooie is dat je de trucs wel ziet, maar ze nooit storen. Dat heeft met de doorleefde acteerprestaties van Forest Whitaker en Winfrey te maken, maar ook met de zinderende scènes in hun fictieve thuis. Zoals A.O. Scott in The New York Times schrijft: "De geschiedenis vertelt over macht en de uitdagingen van sociale bewegingen, maar wordt geleefd door mensen die in hun vrije tijd grappen vertellen, de liefde bedrijven en dronken worden." Dat Daniels slim switcht tussen de twee, maakt zijn film geloofwaardig en belangrijk. Lee Daniels geeft de Afro-Amerikaanse gemeenschap haar eigen geschiedenis terug.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234