Zondag 05/04/2020

Zo is het leven

We kunnen god weet wat allemaal willen veranderen, maar we zijn zoals we zijn. Daar kun je heel treurig van worden, maar het verandert niets aan de zaak

Titel: Van muizen en mensen Auteur: John Steinbeck Jaar: 1937 Hoezo, verboden? Het boek werd op vele Amerikaanse scholen geboycot wegens de al te rauwe uitbeelding van het leven van mensen die er niet in slagen iets van hun leven te maken.

Het is maar een klein boekje, nog geen 125 bladzijden, het bestaat voornamelijk uit dialoog, je hebt het uit voor je er erg in hebt - maar dan heb je wel twee uur lang gekeken in de ijzingwekkende diepte van de menselijke ziel. De schrijver van Van Muizen en mensen, de Amerikaan John Steinbeck, is vooral bekend geworden om enkele grote romans, vooral The Grapes of Wrath en East of Eden, niet in de laatste plaats omdat die boeken groots zijn verfilmd. In de film naar de laatstgenoemde roman maakte James Dean zijn debuut; regisseur Elia Kazan stuurde Dean naar Steinbeck, die moest beoordelen of Dean geschikt was voor de rol van Cal - Steinbeck vond hem een verwaande kwal, maar wel 'helemaal Cal'.

Steinbeck kreeg in 1962 de Nobelprijs voor literatuur, wat niet uitsloot dat hij op veel Amerikaanse scholen geboycot werd (en soms nog steeds wordt) omdat zijn uitbeelding van het leven van wat in het Nederlands de laatste jaren met een raar eufemisme 'kansarmen' is gaan heten, wat al te rauw op het dak van de onschuldige Amerikaanse scholier zou kunnen vallen - en behalve de illusieloze uitbeelding van het leven van mensen die er niet in slaagden iets van hun leven te maken was er dan ook altijd nog hun rauwe taal, die door zedenmeesters beschouwd werd als iets dat jonge mensen vlak voor de bloei van hun leven nog in het verderf kon storten.

Maar zijn werk kreeg desondanks grote maatschappelijke invloed. Een roman als The Grapes of Wrath maakte een discussie los over het lot van arme rondtrekkende arbeiders en leidde tot een hervorming van de landbouwpolitiek. Daar was Steinbeck als schrijver overigens niet op uit geweest.

Hij werd geboren in Salinas, Californië. De meeste van zijn boeken spelen zich af in de omgeving van zijn geboorteplaats, de streek Monterey Bay. Ze gaan over gewone mensen, over hun eenzaamheid, hun hunkering, hun angsten en hun kracht. In zijn beste werk slaagt Steinbeck erin een eenvoudig decor te scheppen waarin schijnbaar eenvoudige levens dramatisch ontsporen - en in de ziel van de personen en in hun contacten met anderen doen zich afgronden voor die van hen, en van ons lezers, eenzame sloebers maken. Van muizen en mensen is een van de beste boeken van Steinbeck. Hij schreef het in de jaren dertig van de vorige eeuw en hij brak er als schrijver mee door. Oorspronkelijk heette het Something that Happened, en dat is een veel betere titel. (De Amerikaanse auteur Joseph Heller, schrijver van het beroemde Catch 22, schreef veertig jaar later een roman die Something Happened heet, en het kan niet anders of dat is een verwijzing naar Steinbeck.)

Want Steinbeck mocht dan begaan zijn met het lot van wie het in het leven niet redde, als schrijver wilde hij in de eerste plaats uitbeelden, niet oordelen. Hij noemde die benadering zelf 'is thinking'. Zo zijn de dingen, zo is het leven - en of we er wat aan kunnen of willen veranderen, is punt twee.

De persoon om wie in Van muizen en mensen alles draait is Lennie, een jongen die we vroeger, in het niet-eufemistische tijdperk, 'achterlijk' zouden hebben genoemd. Hij trekt samen met George, de vriend die als een vader voor hem zorgt, door Californië op zoek naar werk. Ze hebben geen nagel om hun kont te krabben, hun leven is een uitzichtloze treurnis, en waar ze ook komen worden ze als uitschot behandeld. Het verhaal speelt zich in enkele dagen af op een boerderij waar ze voor even werk gevonden hebben.

Lennie is een goeie lobbes, veel te veel uit zijn kluiten gewassen en dus een kolos van een vent, en navenant begiftigd met een lichamelijke kracht die uiteindelijk zijn ondergang zal worden. Hij houdt van dieren, aan hen kan hij belangeloos zijn liefde geven en bij hen hoeft hij niet te piekeren wat ze bedoelen - alleen is hij zo sterk en tegelijk zo onhandig dat hij tegen zijn wil de door hem beminde konijntjes en honden doodaait.

Omgekeerd evenredig aan zijn lichamelijke kracht is zijn geest: hij vergeet de dingen die hem worden verteld, hij begrijpt de mensen meestal niet en vertelt op de verkeerde momenten de verkeerde dingen. Een mens van goede wil, dat zeker, maar vooral een zielenpoot.

Loopt zoiets niet uit op een hoop sentimentaliteit? Dat gevaar dreigt en Steinbeck ontkomt er in sommige van zijn boeken ook niet aan - maar in Van muizen en mensen heeft hij het weten te vermijden. De beschrijving van de personen is altijd kort en sober, en veel van wat er gebeurt wordt duidelijk via de dialogen, waaruit het grootste deel van het boek bestaat. Daarmee wordt het vooral een impliciet en suggestief boek.

Er broeit van alles en nog wat. De personen zijn allemaal door het leven geslagen, en ze proberen iets van het leven te maken door diertjes te aaien, door zich te wreken op anderen, door te flirten, door te vluchten in dromen. Lennie en George gaan zich te buiten aan visioenen over een eigen huisje, een tuintje, wat duiven, konijntjes, een alfalfaveldje - en alleen George weet meestal wel dat het een illusie is en dat hij in het leven niet veel verder zal komen dan een bezoek aan een hoertje op zaterdagavond: "Lui als wij hebben geen familie. Ze maken een paar centen en dan maken ze het weer op. Ze hebben niemand op de wereld die een donder om hen geeft."

De broeierige en gespannen sfeer op de boerderij, waar allerhande conflicten niet worden uitgevochten of uitgesproken, komt tot een uitbarsting als Lennie door het zijdezachte haar van de vrouw van de boerenzoon streelt en daarbij met zijn kolossale hand per ongeluk haar nek breekt. In de daaropvolgende jacht op hem is George degene die Lennie doodt - niet uit woede, niet uit frustratie, niet uit berekening, maar in elk geval uit vriendschap. Is thinking. Zo gaan de dingen, zo zijn wij mensen. We kunnen god weet wat allemaal willen veranderen, maar we zijn zoals we zijn. Daar kun je heel treurig van worden, maar het verandert niets aan de zaak. Zo is het leven.

Wil Hansen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234