Donderdag 23/01/2020

Zo gewoon mogelijk een ongewoon iemand zijn

Als je weg bent is een spannende zoektocht naar leven en werk van de Vlaamse filosofe, essayiste en romancière Patricia de Martelaere.

Waarom denken wij dat levens een lijn vormen, verbonden door logisch op elkaar volgende punten? Toen gebeurde er dit en ja, daardoor voltrok zich dat. In haar jeugd was ze zus, dus later, toen ze romans schreef, werden die zo. Marja Pruis probeert aan die ordedwang te ontsnappen in haar studie over het werk van Patricia de Martelaere.

Pruis, romancier en critica, schreef in 1999 een opmerkelijk eigenzinnige 'biografie' over de dichteres Netty Nijhoff, echtgenote van Martinus, onder de titel De Nijhoffs of de gevolgen van een huwelijk. Ze toonde het wordingsproces van haar boek en nu ze haar pijlen op De Martelaere richt, doet ze dat opnieuw.

De Martelaere was een intellectueel zoals J.M. Coetzee en Arnon Grunberg dat zijn: ze schreef helder, precies, afgemeten, gecondenseerd, logisch, streng en zilvervisachtig vanuit een originele intelligentie. Net als Coetzee was ze verbonden aan de universiteit, maar dan aan de vakgroep Wijsbegeerte. Haar bekendste essaybundel is Een verlangen naar ontroostbaarheid, haar laatste roman, Het onverwachte antwoord (2004), kreeg nominaties voor de Libris, AKO en Gouden Uil. De rode lijn in haar werk, en waarschijnlijk ook in haar leven, was zich te verzoenen met de banaliteit van sterfelijkheid. 'Waarschijnlijk', want Pruis krijgt haar vinger er niet helemaal achter. Het privéleven van De Martelaere blijft afgeschermd. Daarom is dit boek geen gangbare biografie. Geen psychologische duiding, geen geschiedenis van haar familie, niets over haar twee kinderen, behalve dat De Martelaere wel eens wat liet aanbranden omdat ze tussen de potten en pannen schreef. We leren dat De Martelaere een 'lieve' en eerlijke persoonlijkheid was, waar mannen omheen zwermden, terwijl ze tegelijk een muur van distantie om zich heen bouwde.

De waarheid zoekt Pruis in de zes romans en zes essaybundels die De Martelaere achterliet toen ze in 2009 op 51-jarige leeftijd overleed. En in het gedachtegoed van Nietzsche, Wittgenstein, Hume, Confucius en Yasunari Kawabata waarop De Martelaere als filosoof voortborduurde. Conclusie: alles in het leven is vergankelijk, het herhaalt zich en verdwijnt. Daar kun je je enkel bij neerleggen.

Als De Martelaere over zelfmoord schrijft, pleegt niet lang daarna haar echtgenoot zelfmoord. Als ze over sterfelijkheid schrijft, blijkt ze een hersentumor te hebben. Het is aanlokkelijk om te denken dat ze net als een dier de bedreigingen in haar leven voorvoelde, maar dat is onderbuikwetenschap. Pruis bezondigt zich hier niet aan. Wel constateert ze dat menigeen zich herkende in de romans van De Martelaere, zoals een vriendin en ex-minnaar Hugo Brems, die later nog een steekje liet vallen door De Martelaere niet op te nemen in zijn literatuurgeschiedenis. Iets wat Pruis trouwens haarfijn en consciëntieus uitpluist.

Ze toont wat het werk van De Martelaere zo intrigerend maakt: de meedogenloze ernst waarmee ze banale vanzelfsprekendheden onderzocht, die ze vervolgens met een kwinkslag relativeerde. Herlezen, dat oeuvre.

Marja Pruis, Als je weg bent.Over Patricia de Martelaere, Prometheus, 192 p., 19,95 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234