Woensdag 17/07/2019

Zo actueel is Hannah Arendt

FILOSOFIE. De Duits-Amerikaans-joodse filosofe Hannah Arendt blijft op intrigerende wijze actueel. Dat bewijzen Dirk De Schutter en Remi Peeters, die een hoogst lezenswaardige inleiding tot haar denken schreven.

Het zou een vraag uit de De slimste mens ter wereld kunnen zijn: wie was of wat weet je over Hannah Arendt? Een kandidaat die kernbegrippen als 'filosofe', 'Amerika', 'affaire met Heidegger', 'proces-Eichmann' en 'banaliteit van het kwaad' uit de mouw schudt, haalt moeiteloos de vijf punten binnen. Dat je met die antwoorden veel meer kunt aanvangen dan een fijne televisiequiz winnen, bewijzen Dirk De Schutter en Remi Peeters.

Met Hannah Arendt. Politiek denker zijn de beide filosofen niet aan hun proefstuk toe. Van de Duits-Amerikaans-joodse denker vertaalden zij eerder al Totalitarisme (2005), Denken (2012) en Willen (2014). Al jaren publiceren en doceren beiden over Hannah Arendt (1906-1975), die zij beschouwen als een kroongetuige van de twintigste eeuw. Als weinig anderen heeft zij de ideologische catastrofes in een politieke filosofie gevat, waarvan de houdbaarheidsdatum nog lang niet is verstreken.

Dat Arendts oeuvre de voorbije jaren een heuse hausse beleeft, is uitstekend nieuws voor wie graag de tanden zet in een brok uitdagend denkwerk.

Toegankelijk

Het boek van Peeters en De Schutter vormt een inspirerende inleiding tot Arendts politieke denken, dat in weldadig korte hoofdstukken of lemma's wordt gereconstrueerd. De lectuur krijgt dus vanzelf een aangenaam en ietwat zomers ritme, waarin concentratie wordt afgewisseld met rust- en adempauzes waarin tijd is voor reflectie.

Die heb je nodig, want filosofie op dit niveau kan taaie materie zijn. Toch slagen De Schutter en Peeters erin om één en ander toegankelijk te maken zonder de lezer al te nadrukkelijk bij de hand te nemen - commentatoren die oog hebben voor gebruiksgemak en lezerscomfort zijn niet dik gezaaid. Maar tegelijk is de structuur van het boek als door een zilversmid geciseleerd, net als de taal van de auteurs.

Geregeld grijpen ze terug naar de etymologie van de begrippen die Arendt gebruikt, en daarbij komt een mondje Grieks en Latijn goed van pas. Fraaie uitsmijters levert dat op: hadden we er ooit bij stilgestaan dat een 'idioot' zich zozeer vastklampt aan het eigene ('idion') dat hij zich wel heel wereldvreemd gaat gedragen?

Nadenken over de wereld wordt zodoende - of: komt voort uit - nadenken over taal. En dat geschiedt hier ook qua stijl en idioom op een manier die Arendt en haar leermeester Husserl recht doet. Er mag al eens een zin geschreven worden die driekwart pagina vult en toch scherp en meeslepend is geformuleerd. Af en toe licht een stilistisch pareltje op. Een voorbeeld: 'De woorden die tussen mensen gesproken worden, de verhalen die tussen hen circuleren, de daden van trouw en vriendschap, ongeloof en argwaan die ze stellen, liggen als evenzovele draden tussen hen, als een spinnenweb dat over de dingen en mensen heen gespannen wordt.'

Je kunt duidelijk maken dat Arendt heel veel belang hecht aan (politieke, democratische, existentiële) interactie in een mensengemeenschap door dat botweg op te schrijven, maar je kunt de gedachte evengoed laten uitkristalliseren in een frase waarin drie keer het woord 'tussen' valt, waarin 'draden' rijmt met 'daden' en waarin woorden vanzelf uitgroeien tot verhalen en handelingen, maar waarin ook de keerzijde van de medaille - argwaan en de immanente mislukking van menig revolutionair project - besloten ligt. Geheel in Arendts geest beleven De Schutter en Peeters veel genoegen aan het formuleren van hun gedachten en zinnen.

Hannah Arendt. Politiek denker wil in de eerste plaats de begrippen kaderen die de filosofe in sleutelwerken als Totalitarisme, De menselijke conditie en Over revolutie heeft gekozen en geijkt. Het onderzoek van Peeters en De Schutter heeft dus noodzakelijkerwijs iets weg van verantwoord bosbeheer: ze splijten denkbeelden en termen alsof het houtblokken zijn, brengen merktekens aan en wieden onkruid. Natuurlijk leent hun materiaal zich daar heel goed toe. Als rigoureuze vakfilosofe met een talenknobbel hechtte Hannah Arendt het juiste belang aan duidelijke definities en transparantie.

Moreel baken

De lemma's 'arbeiden', 'werken' en 'handelen' vormen het raamwerk voor haar politieke theorie en het uitgangspunt voor dit boek. Zo'n driedeling lijkt aanvankelijk misschien een spielerei onder filosofen, die zich ver van de wereld onledig houden met taalspelletjes en het herkauwen van al te evidente gedachten, maar het blijkt een opstapje te zijn om het over behoorlijk concrete dingen te hebben. Voor je het weet komen er begrippen aan die we dagelijks in de krant lezen, van 'duurzaamheid' tot 'vermogensbelasting'.

De auteurs laten overigens geen gelegenheid liggen om een icoon als Mandela of de Israëlisch-Palestijnse kwestie in hun verhaal te weven. Of wat te denken van een speldenprik over het verband tussen Facebook en Nietzsche? Van de G1000, een gedicht van Charles Ducal, een aardappelveld in Wetteren of wijze woorden van Tony Judt over de vrije markt?

Met name in haar teksten over het proces-Eichmann deed Arendt indertijd net hetzelfde: wortels vinden in de echte wereld en erover reflecteren. Denken in die traditie doe je dus ook door je af te vragen wat de filosofe van actuele problemen zou hebben gedacht. Op deze manier wordt Arendt een moreel baken, net zoals Albert Camus nog altijd als toetssteen fungeert voor wie zich vragen stelt over kolonialisme en staatsterreur.

In hun slothoofdstuk trachten de auteurs Arendts reflectie door te trekken en vooruit te wijzen naar een posttotalitaire samenleving - een concept dat de filosofe nooit gebruikte maar als een orakel voelde aankomen.

Graag zien

Aangezien het tijdsperspectief een centraal element is in haar politieke theorie, mag dat. Filosofen moeten immers ganz gegenwärtig zijn en de mensen graag zien. Geen handboeken schrijven die je zomaar op de wereld kunt loslaten, maar af en toe een 'tenzij' lanceren die te denken geeft en catastrofes zou kunnen voorkomen. En als dat niet lukt, flitst zowaar een nietzscheaanse gedachte op: 'Minachting is dan ook de grootste vijand van autoriteit, en de beste manier om haar te ondermijnen is gelach.'

Dirk De Schutter en Remi Peeters, Hannah Arendt. Politiek denker, Klement/Pelckmans, 208 p., 19,95 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden