Vrijdag 23/10/2020

'Zijn muziek legt uit

klassiek

cellist mstislav rostropovitsj haalt herinneringen op aan sjostakovitsj

wat hij in het geheim dacht'

Mstislav Rostropovitsj, Slava voor de vrienden, is een geval apart. Als levende legende is hij ook een levend geheugen, waar de verhalen en anekdotes uit opspuiten als water uit een fontein. Die herinneringen hebben inmiddels wel een aureool gekregen, maar ze blijven fascinerend: geef Slava één woord en hij schildert een tafereel.

Brussel

Van onze verslaggever

Stephan Moens

Uit een lang gesprek, waarin naast Benjamin Britten ook koningin Beatrix aan bod kwam en naast de oude dirigent Pierre Monteux ook de jonge trombonist van het Concertgebouworkest, citeren we de verhalen over Dmitri Sjostakovitsj.

"Ik was Sjostakovitsj' leerling in het conservatorium van Moskou van 1943 tot 1947. Ik heb de compositiecursus niet uitgedaan, want ik ben gestopt met componeren, en wel vanwege Sjostakovitsj en Prokofjev. In die tijd vond de première plaats van twee grote symfonieën: de achtste van Sjostakovitsj en de vijfde van Prokofjev. Sjostakovitsj nodigde altijd zijn leerlingen uit voor de repetities, dus ook mij. Ik was totaal ondersteboven van die symfonie. Drie maanden lang heb ik aan een eigen symfonie gewerkt. "Sjostakovitsj is nog naar mijn moeder gegaan en heeft haar gezegd: 'Zeg aan Slava dat hij ophoudt met cellospelen. Hij moet zijn leven wijden aan de compositie.' Godzijdank heb ik niet gehoorzaamd. Als ik mijn resultaat bekijk, dan zie ik dat de expositie heel dicht staat bij de achtste van mijn mentor, maar dan veel slechter. Idem voor het scherzo, dat wel een kopie lijkt van het geniale scherzo in de vijfde van Prokofjev, maar ook weer veel slechter. Hoe komt dat? Ik denk dat de persoonlijkheid van een uitvoerder iets heel anders moet zijn dan die van een componist. "Ik heb vele geniale componisten zelf gekend. Componisten hebben altijd een voorkeur voor bepaalde andere componisten, en wel maar voor een of twee. Sjostakovitsj - dat weet iedereen - had een grote bewondering voor Mahler. Maar Prokofjev hield helemaal niet van Mahler. Benjamin Britten heeft mij gezegd: 'Ik begrijp wel dat Beethoven een genie was, maar, Slava, ik hou veel meer van Schubert.' Sjostakovitsj hield niet zoveel van Tsjaikovski maar Stravinsky en Prokofjev dan weer wel. Zo zijn componisten, ze hebben hun voorkeuren. Ik daarentegen ben - excuseer de uitdrukking - als een prostituee. Ik hou als cellist van alles wat ik bij mij vind passen.

"Ik heb van mijn hele leven maar één keer in een orkest gespeeld en ik was toen veel nerveuzer dan bij om het even welk concours of solistenconcert. Dat was in het Stanislavski-theater in Moskou, in Lady Macbeth van Mstensk van Sjostakovitsj. Nadat dat stuk zesendertig jaar verbannen was van het podium, wilden de communisten het nog altijd niet in het Bolsjojtheater opvoeren. Dat was nog niet de tijd dat Solzjenitsyn bij mij thuis woonde. Ik was toen een gevierd artiest met de Stalin-prijs en de Lenin-prijs, wat je maar wilt. Ik ontmoette de chefregisseur van het Bolsjoj, Pokrovski. Wij gingen samen naar de partijcommissaris voor cultuur en smeekten hem om de productie samen in het Bolsjoj te mogen doen. Maar hij zei dat zulks onmogelijk was, dat het stuk hoogstens in een klein theater gegeven mocht worden. Daarom kwam het in het Stanislavski. Het orkest daar was niet erg goed. Daarom heb ik na slechts twee repetities zelf de eerste cellopartij gespeeld.

"De vijfde symfonie heeft Sjostakovitsj de mogelijkheid geboden verder te leven. Zij heeft ons nog tachtig of negentig geniale composities gegeven. Toen Stalin hem na Lady Macbeth had veroordeeld, bereidde Sjostakovitsj net in Leningrad zijn vierde symfonie voor. De repetities van die heel moeilijke symfonie waren al bezig. Ik weet nog altijd niet wat er toen gebeurd is, maar iemand heeft de opvoering verhinderd. Misschien was het Sjostakovitsj zelf, misschien een vriend. Maar het was zeker iemand die van hem hield. Want had men na Lady Macbeth de vierde symfonie opgevoerd, dan ben ik er zeker van dat Sjostakovitsj voorgoed verloren was geweest als componist. "De vierde symfonie werd dus meer dan dertig jaar lang niet opgevoerd. Maar iedereen was aan het wachten op de vijfde. Wat zou dat worden? Ik heb de première in Leningrad in 1937 niet meegemaakt, want ik was nog geen tien jaar oud. Maar vele mensen hebben mij het verhaal verteld. Het was een succes zoals zelfs de oudste mensen zich niet konden herinneren. Nadat het orkest het podium al had verlaten, werd Sjostakovitsj nog meer dan drie kwartier lang teruggeroepen. Het was tijdens de witte nachten en na het concert wandelden de mensen nog door de straten. Telkens als een groep een andere tegenkwam, riepen ze: 'Waren jullie ook bij het concert? Was dat niet fantastisch?' Daarna konden de communisten niet meer anders dan toegeven dat Sjostakovitsj een groot componist was. "Op die manier werd Sjostakovitsj gered als componist. Natuurlijk verstonden de communisten die symfonie verkeerd. Onder de oppervlakte ervan gaat veel verborgen wat zij niet hoorden. Nu verstaan we ze veel beter. We kunnen veel dieper doordringen in de tragiek ervan, met name van de derde beweging. Bij de eerste opvoering was dat nog niet geval, de indruk was nog oppervlakkiger. Pas na zijn dood werd zijn muziek veel duidelijker, alsof zijn muziek uitlegde wat hij in het geheim dacht. Ik weet dat niet iedereen het daarmee eens is, Pierre Boulez bijvoorbeeld. Hij is komen luisteren toen ik in New York een kwartet van Sjostakovitsj uitvoerde en zei dat hij het haatte. Maar we zullen nog zien wie van die twee componisten in de muziekgeschiedenis het langst zal overleven. Overigens is hij een vriend, maar over een aantal dingen verschillen we grondig van mening."

'Na zijn vijfde symfonie moesten ook de communisten toegeven dat Sjostakovitsj een groot componist was'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234