Donderdag 05/08/2021

Zijn er toch grenzen voor de artsen?

'Soms moet je onderhandelen met grotesk corrupte regimes.' Dokter Bart Janssens, directeur operaties van Artsen Zonder Grenzen (AZG) in eigen land, erkent het probleem. Onderhandelen betekent immers ook compromissen sluiten. Vandaag stelt de eigen denktank van AZG in Londen het boek Humanitarian Negotiations Revealed voor.

De Franse titel Agir à tout prix? schetst nog beter de spreidstand die een ngo als Artsen Zonder Grenzen soms moet maken. In het boek stellen de auteurs, die voor de eigen AZG-denktank werken, vragen. Na de genocide in Rwanda misbruikten Tutsi's gegevens van AZG om Hutu's die over de grens met Congo waren gevlucht te lokaliseren. Buiten de wil van AZG, dat zeker. Maar het voorval toonde aan hoe fragiel de lijn is. Elders gebruiken regimes ngo's zoals AZG om zich te verrijken of hun macht te bestendigen. "Corruptie zit ingebakken in de regimes van de meeste landen waar we werken", citeert een Britse website coauteur Fabrice Weismann. En Rony Brauman, directeur van de denktank, gaat zelfs verder: "De vraag is niet of je soms moet betalen, de vraag is hoeveel."

Dokter Bart Janssens van AZG België, man met terreinervaring in onder meer Afghanistan en Angola, herkent dat. "Onderhandelen terwijl een jongen van 17 een kalasjnikov op je richt, is niet makkelijk. Maar het is vaak de realiteit. Onlangs waren we actief in Misrata (in Libië, RVP), een maatschappij die volledig uit elkaar gevallen was en waar op dat moment een niet-officiële autoriteit de plak zwaaide. Vaak heb je dan geen andere keuze dan stuk per stuk te onderhandelen over het betalen van taksen. Doe je dat niet, dan is werken onmogelijk."

Het boek van Artsen Zonder Grenzen wil volgens Janssens juist op die pijnpunten de vinger leggen. Werkend in gebieden die getroffen worden door humanitaire rampen en natuurrampen. Binnen de wereld van de humanitaire hulporganisaties is er een stroming die zegt dat je, in Afghanistan, niet met de taliban mag samenwerken. Omdat je dan de autoriteit van de beweging in de door hen gecontroleerde gebieden zou erkennen én, bijvoorbeeld, meewerkt aan de onderdrukking van de vrouwen. "Uiteraard is dat een discussie die gevoerd moet worden", zegt Janssens. "Specifiek in dat land heeft AZG een lange traditie en zijn we goed gekend. We kunnen er dus ernstig werk leveren. Een van de grote problemen in het land is de moedersterfte. Wel, door jarenlang overleg met alle partijen, hebben we nu de toelating om in Khost een grote kraamkliniek te openen." Ook al is neutraliteit volgens Janssens geen streefdoel ("wel een werkmiddel"), juist in de werking van AZG in dat land vindt Janssens bijna een toppunt van neutraliteit.

Natuurlijk zijn er knopen. Maar zijn er ook grenzen? Jawel, vindt Janssens. "In Sri Lanka, waar de regering komaf wilde maken met de Tamil Tijgers en met de bevolking die haar steunde, was het bijzonder moeilijk. En als we vandaag een auto willen invoeren in Ethiopië betalen we daar 100 procent belasting op. Dat is de limiet tot waar we kunnen gaan. Omdat je ook wéét dat je met dat geld een regime steunt. Zo moesten we in 2000 onze activiteiten in Zuid-Soedan stoppen, omdat de overheid steeds meer taksen oplegde op onze lonen. En vandaag zouden we graag in Eritrea werken, maar de voorwaarden die ons opgelegd worden door de overheid, verhinderen dat op dit moment."

Steekpenningen

In het boek vallen termen als bribe, omkopen dus. Er is sprake van steekpenningen. AZG zou af en toe verplicht worden milities geld toe te steken, in ruil voor actievrijheid. "Maar die termen zou ik nooit gebruiken", zegt dokter Janssens die ook niet vindt dat daardoor het romantische beeld van de hulpverlener die boven de politiek staat, wegvalt. "Ik heb zelf in Angola gewerkt, in een gebied dat door de UNITA-troepen werd omsingeld. In het vroeger nog zeer versplinterde Afghanistan hielden we over het hele land tien kinderziekenhuizen draaiend. Idem in Liberia in de jaren negentig. Natuurlijk is het moeilijk. Misschien moeilijker dan ooit, in een post-Koude Oorlog en een post-9/11-tijdperk. Veel Angelsaksische ngo's kiezen ervoor om in te schrijven in het state-building-programma van de westerse mogendheden, wij kiezen ervoor dat niet te doen. Maar dan komt de vraag of je compromissen moet sluiten. AZG heeft altijd twee leidraden gehad. Eén: kunnen we levens redden? Als compromissen niet essentieel bijdragen aan ons werk, dan overwegen we die ook niet. En twee: in welke mate draagt onze actie bij tot de instandhouding van een actor die gewelddadig en discriminerend is. Voelen we dat zich daar een probleem stelt, dan zullen we daar conclusies uit trekken."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234