Woensdag 11/12/2019

Analyse

Zijn de aanslagen in Parijs een wanhoopsdaad van een wankelend IS?

Een luchtaanval op IS-stellingen in Kobane, in oktober 2014. Beeld GETTY

IS komt in Syrië en Irak langzaam maar zeker in de problemen. Daarom is de groepering van tactiek veranderd: liever terreur zaaien in het Westen dan nog meer strijders op te offeren op het slagveld in het Midden-Oosten. Dat is de opvallende stelling die in de nasleep van de aanslagen in Parijs almaar meer armslag krijgt bij heel wat buitenlandse analisten. "Parijs was een soort wanhoopsdaad."

Het was een interessante analyse van VRT-journalist Rudi Vranckx, afgelopen vrijdagmiddag op Radio 1. Aan hem werd gevraagd om de recente gebeurtenissen in Syrië en Irak te duiden. Want de Koerdische peshmergastrijders hadden in Irak net Sinjar ingenomen. Daarmee sneden ze een belangrijke bevoorradingsroute van IS tussen Mosoel en Raqqa door. Bovendien lag zo'n 350 kilometer verderop IS ook onder vuur in Ramadi: Iraakse grondtroepen benaderen de stad van drie kanten, daarbij gesteund door de luchtmacht. In Raqqa was bovendien net Mohammed Emwazi te grazen genomen door een Amerikaanse drone. Emwazi is beter gekend als 'de beul van IS' of 'Jihadi John'.

Vranckx erkende dat het belangrijke, op z'n minst symbolische gebeurtenissen waren en dat dit een mogelijk kantelmoment zou kunnen zijn in de strijd tegen IS. Maar hij liet zich ook deze bedenking ontvallen: "Nu IS terrein verliest, lijkt het me een logische stap dat ze van strategie veranderen. Ze zullen weer op andere tactieken overschakelen en misschien aanslagen gaan plegen, en jonge jihadi's inzetten als kanonnenvlees."

Nauwelijks een paar uur later klonken die woorden haast als een lugubere voorspelling. Bij een reeks aanslagen doodden terroristen diezelfde avond 129 mensen. Meer dan 350 mensen raakten gewond. 99 onder hen bleken in kritieke toestand. IS eiste wat later de aanslag op. Voor zover we nu weten, lijken de aanslagen geïnitieerd en mogelijk zelfs gecoördineerd te zijn vanuit Syrië. Bij een van de zelfmoordenaars werd bovendien een - mogelijk vals - Syrisch paspoort gevonden.

Horrorverhaal

Het lijkt op het eerste zicht, na zo'n zware aanslag, wel vreemd om de analyse te handhaven dat 'IS in de verdrukking komt'. Bovendien kregen we recentelijk niet alleen het nieuws van Parijs op ons bord, maar waren er ook de zware aanslagen in Ankara en Beiroet en was er het neergestorte Russische vliegtuig in Egypte, waar mogelijk een bom aan boord was. Maar Koert Debeuf, politiek analist in Caïro, stelt in 'Nieuwe Feiten' onomwonden dat die penibele situatie volgens hem precies de reden is waarom IS die aanslagen pleegt.

Hij wijst bij wijze van voorbeeld naar de vondst van dat Syrische paspoort. "Opgezet spel", noemt hij dat. "Da's toch eigenaardig. Wie blaast zichzelf op met een paspoort? Waarom ligt dat paspoort daar?" Hij geeft zelf het antwoord: "Omdat IS wil dat dat paspoort daar ligt. Dat is ook logisch. De politiek van Europa, dat alle vluchtelingen binnenlaat, druist in tegen alles wat zij de voorbije jaren hebben verkondigd: dat het Westen antimoslim is, dat wij een kruisvaart voeren tegen de islam. Zij zien met lede ogen aan dat zoveel vluchtelingen naar het Westen komen en daar ook welkom zijn."

IS heeft in september 12 filmpjes verspreid waarin ze Syriërs proberen te overtuigen om niet naar Europa te gaan. Dat illustreert zijn stelling, zegt Debeuf. "Zij vinden het Westen de vijand en heel hun ideologie is erop gebaseerd om dat vijandbeeld te creëren. Men zegt: ga niet naar Europa, blijf bij ons. Maar de mensen luisteren niet. Voor hen is dat een horrorverhaal."

Koert Debeuf. Beeld Debby Termonia

Vastgelopen

Daar komt nog eens de militaire situatie in Syrië en Irak bovenop. Debeuf merkt op dat IS eigenlijk terrein aan het verliezen is. "Bovendien zijn er ook heel wat mensen die IS willen verlaten omdat ze niet doen wat ze hadden gehoopt te kunnen doen. Voor IS is de situatie dan ook niet zo goed." Daarom treedt Debeuf Vranckx bij in zijn analyse van vrijdag: "Wat men heeft gedaan in Parijs is volgens mij een soort 'wanhoopsdaad'. Ze hopen zo ook te bewijzen 'dat ze nog gevaarlijk zijn'." Dat vluchtelingen daardoor ook bekeken worden als potentiële terroristen komt IS dan ook goed uit. "Ik denk dat dat precies is wat IS hoopt te bereiken."

Vranckx en Debeuf zijn niet de enigen die die conclusie trekken. Ook Olivier Roy, professor aan het European University Institute in Firenze, stelt in de New York Times dat het IS-systeem op zijn limieten aan het botsen is. "Net zoals eerder met al-Qaida gebeurde, liggen de successen van IS almaar meer in de straffe krantenkoppen en de aandacht van sociale media."

Oorspronkelijk lag de aantrekkelijkheid van IS net in die bliksemsnelle territoriale opmars en in de 'shock and awe'-tactiek, legt hij uit. "De idee dat ze zouden gaan vechten voor een 'wereldwijde islam' lokte duizenden vrijwillige strijders uit de rest van de wereld. Maar het bereik van IS heeft zijn grenzen. Er zijn geen gebieden meer waarnaar het kan uitbreiden met de claim dat het de verdediger is van soennitische Arabische volkeren. In het noorden zitten de Koerden, in het oosten Iraakse sjiiten; in het westen alawieten die nu beschermd worden door de Russen. Ze bieden allemaal weerstand. In het zuiden zijn noch de Libanezen, die zich zorgen maken over de instroom van Syrische vluchtelingen, noch de Jordaniërs, die nog altijd niet goed zijn van de vreselijke executie van een van hun piloten, noch de Palestijnen, bezweken voor de fascinatie voor IS. Nu het vastgelopen is in het Midden-Oosten stort IS zich hals over kop in het internationale terrorisme."

IS-militanten, in juni 2014, in Raqqa. Beeld REUTERS

"Je moet niet meer komen"

Die stelling wordt ook bevestigd door een interview dat The Daily Beast-journalist Michael Weiss onlangs in Istanboel afnam van een man die zich Abu Khaled noemt. Hij zegt lang gewerkt te hebben voor IS - hij hielp mensen rekruteren en opleiden - maar heeft de groep nu de rug toegekeerd. Hij doet uit de doeken hoe het 'aura van onoverwinnelijkheid' van IS de groepering lang voordeel opleverde. Tot de IS de strijd om de Koerdische stad Kobane verloor. In die maandenlange gevechten kregen de Koerdische strijders de steun van luchtaanvallen van de internationale coalitie tegen IS.

Volgens Abu Khaled bleef IS echter maar strijders sturen naar de stad, zonder tactiek of strategie. IS verloor er (volgens hem) 4.000 à 5.000 mensen. "Verdubbel dat cijfer met de mensen die gewond zijn en niet meer kunnen vechten. Zij verloren een been of een hand." Buitenlandse strijders werden volgens hem in dat gevecht gewoon als kanonnenvlees opgeofferd. Dat is als een boemerang teruggekomen. "In september vorig jaar arriveerden dagelijks zowat 3.000 buitenlandse strijders om zich bij IS aan te sluiten. Dagelijks! En nu komen we nog niet aan 50 of 60."

Dat verklaart waarom de IS-leiding nu zijn strategie aan het herdenken is, zegt Abu Khaled. "Hoe kunnen mensen van buiten Irak en Syrië het beste de IS-zaak dienen?", zo luidt hun vraag. Het voornaamste antwoord, volgens Abu Khaled, is "dat ze 'sleeper cells' proberen te creëren in de hele wereld". "De IS-leiding heeft mensen gevraagd om in hun landen te blijven en daar te vechten, burgers te doden, gebouwen op te blazen, wat ze ook kunnen doen. Je moet niet meer komen."

Het meest akelige aan het stuk van Weiss is dat Abu Khaled ten tijde van het interview (dat vorige maand plaatsvond) beweerde dat verschillende buitenlandse jihadisten intussen al teruggekeerd waren naar hun thuisland, onder wie twee Fransen van rond de 30 jaar oud.

Veilige haven

Plots is de tactiek dus, net zoals Vranckx al opperde, omgeslagen naar wereldwijde terreur. Maar het is maar zeer de vraag of IS het daarmee zal halen. "IS zal tegen dezelfde muur botsen als al-Qaida", stelt Oliver Roy. "Geglobaliseerd terrorisme is strategisch even weinig effectief als luchtaanvallen uitvoeren zonder grondtroepen. Net zoals al-Qaida heeft IS geen steun bij de moslims die in Europa leven. Het rekruteert enkel in de marge."

Zorgt IS er bovendien zo niet voor dat de internationale gemeenschap de aanvallen in Syrië en Irak nog zal opdrijven, om de groepering de fatale klap toe te dienen? Het lijkt er in elk geval op, getuige de felle bombardementen die Frankrijk zopas heeft uitgevoerd op IS-thuisbasis Raqqa. Debeuf zegt daar in elk geval geen tegenstander van te zijn. "Ik vind dat het allemaal wel wat intensiever mag. Dat is noodzakelijk. Wat zij nu doen, hebben wij nog nooit gezien. We kunnen het alleen stoppen in de taal die zij begrijpen: met wapens en bombardementen en steun van de lokale mensen op de grond. Het is geen strijd tegen de islam, maar een strijd tegen barbarisme. Die superextreme, barbaarse, kleine groep moeten we aanpakken."

Want als IS in het Midden-Oosten wordt uitgehold, wordt de groep ook zwakker in het Westen. "Een veilige haven hebben, is de grootste versterkende factor die een groep kan hebben", zo stelt Thomas Hegghammer van het Noorse onderzoeksinstituut voor Defensie FFI, in The Wall Street Journal. "Dat geeft hen tijd en ruimte om te plannen en om middelen te verzamelen voor externe operaties."

Geen grondtroepen

Dan rest er nog één vraag: wat halen bombardementen uit als je niet de nodige grondtroepen stuurt? Want er is niemand in de VS en Europa die het momenteel in zijn hoofd haalt om eigen mensen naar zo'n wespennest te sturen. Zo blijft het vechten tegen de bierkaai. "Tenzij IS zichzelf - in de ijdelheid van de eigen expansionistische aspiraties of door spanningen tussen de buitenlandse rekruten en de lokale Arabische strijders - plots de das omdoet", aldus nog Roy. "Wat er ook van zij: IS is zijn eigen grootste vijand."

Een Russisch bombardement in Syrië. Beeld AP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234