Dinsdag 31/01/2023

'Zij was de eerste diva en de eerste popster'

Cecilia Bartoli heeft een cd gemaakt over Maria Malibran en dat zal de wereld geweten hebben. Bartoli reist Europa af met een vrachtwagen vol herinneringen aan de romantische diva. Op dit ogenblik staat die in Brussel, vlak bij het Paleis voor Schone Kunsten.

Door Stephan Moens

Eigenlijk staat hij daar fout opgesteld. Het Muntplein was beter geweest, want in onze nationale opera vierde de jong gestorven diva triomfen. Maar nog mooier was het parkje voor het gemeentehuis van Elsene geweest. Dat is namelijk de villa die de Belgische vioolvirtuoos Charles de Bériot liet bouwen om er met zijn grote liefde Maria te tortelen. Na haar voortijdige dood verkocht hij ze aan het gemeentebestuur maar er staat nog altijd een buste van Malibran in de vestibule en op de eerste verdieping een piano en stoel die aan haar zouden hebben toebehoord.

We zitten in de vrachtwagen, achter de tentoonstelling, in een afgescheiden ruimte, aan een tafel waarvoor Maria Malibran zelf, net als voor bovengenoemde stoel, het ingelegde borduurwerk heeft gemaakt. Het houtwerk bevat Egyptische scènes met Maria in dito poses. De negentiende eeuw hield er een eigenaardig soort heldenverering op na.

Bartoli: "Malibran borduurde niet alleen. Je vraagt je zelfs af waar ze de tijd haalde. Ze zong, ze componeerde, ze speelde verschillende instrumenten: piano, gitaar, harp - in de grote scène van Desdemona in Otello van Rossini placht zij zichzelf te begeleiden op de harp. Een buitengewone vrouw.

"Voor mij is zij de eerste romantische diva. Zij was even populair als de popsterren van vandaag. Zij was ook de eerste vrouw die aan merchandising deed: straathandelaars verkochten beeldjes in keramiek van haar en in mijn collectie zie je zelfs een pijp met haar beeltenis op! Michael Jackson en Madonna hebben echt niets uitgevonden. Iedereen was gefascineerd door die revolutionaire vrouw. Toen zij zeer jong stierf als gevolg van een dom ongeval met een paard, ze was 28, was de mythe gecreëerd.

"Dat is niet toevallig. Haar leven valt exact samen met het eerste hoogtepunt van de romantiek in Europa. Zij was de inspiratiebron voor vele componisten uit die eerste romantische golf: mindere goden als Pacini of Barnett maar ook Bellini en zelfs Mendelssohn. Dat is misschien wel de grootste ontdekking. De scène van Mendelssohn, die ik voor het eerst heb opgenomen, alleen daarvoor was het de moeite om deze plaat te maken. De rest demonstreert de buitengewone diversiteit van de Europese romantiek op dat moment. Malibran was een waarlijk Europese vrouw.

"Die scène is trouwens exemplarisch voor het punt dat ik wil maken. Het is een 'klassieke' scène, op tekst van Metastasio, die dus direct verwijst naar de barokke en klassieke periode. Ik beschouw het belcanto als een stap die is gezet na het classicisme. Het belcanto is gegroeid uit de barokke, klassieke en preromantische zangschool. Daarom heb ik voor deze cd ook gewerkt met oude instrumenten, met de lagere stemtoon van die tijd en altijd vanuit de autograaf. Alleen zo kan het belcanto herontdekt worden, niet als je in het achterhoofd het veristische melodrama hebt. Ik wil voor het belcanto doen wat grote musici zoals Nikolaus Harnoncourt hebben gedaan voor de barokmuziek. In de jaren zestig heeft hij daar heel veel kritiek over gekregen, ik weet dus wat ik kan verwachten. Maar nu neemt nagenoeg iedereen aan dat barokmuziek beter klinkt op instrumenten uit die tijd. Voor het belcanto heeft men die aanpak tot nu toe nog niet vaak geprobeerd, wellicht ook omdat het een populairder genre is dan de barokmuziek toen was."

Malibran had ook een zus, Pauline, die een even groot zangeres en een even grote vrouw was. Hoe hebt u tussen de twee gekozen?

Cecilia Bartoli: "De familie García zit vol ontdekkingen. Iemand moet ook eens iets voor de vader, Manuel sr. doen. Pauline, die veertien jaar jonger was, heeft eigenlijk de carrière gemaakt die Maria nooit heeft kunnen afmaken. Anderzijds: haar karakter was strenger, dat van Maria vrijer en romantischer. Van Pauline kennen we de geheime ménage à trois met Toergenjev, maar Maria durfde de stap aan om haar rijke man te verlaten voor haar grote liefde, Charles de Bériot. Als geheel vind ik het karakter van Maria aantrekkelijker, meer van onze tijd dan dat van Pauline. Door haar grote populariteit werd Malibran op die manier ook het eerste slachtoffer van de mediatisering van de kunst, van de schandaalpers. Je mag niet vergeten dat vrouwelijke artiesten in die tijd eigenlijk hun carrière moesten opgeven als ze trouwden. Een zangeres werd beschouwd als een soort prostituee, als getrouwde vrouw kon je dat niet maken. Ook die regel heeft ze dus gebroken. Ze was nauwelijks in Parijs of ze begon openlijk haar liaison met Bériot."

De cd bevat erg populaire deuntjes en zeer ernstige scènes. Waarom?

"Ook dat is de diversiteit van het belcanto. La Malibran was niet alleen een virtuoze maar ook een grote tragédienne. Scènes zoals de wilgenscène van Desdemona of uiteraard 'Casta diva' uit Norma: dat is het begin van een andere gevoeligheid, van een nieuw tijdperk in het theater. Ik heb erop gestaan om ook die bekende scènes uit de autograaf te studeren. Daar zijn goede redenen voor.

"Ten eerste heeft men altijd gedacht dat Malibran een sopraan was. Fout, ze heeft net zo goed altrollen gezongen, zoals Tancredi, Arsace of Romeo. Haar stem was buitengewoon elastisch en het timbre lag veeleer in het lage middenregister. Nu zouden we dat een mezzo noemen. Hetzelfde gold overigens voor Giuditta Pasta, haar grote voorbeeld en de lievelingszangeres van Rossini. Ten tweede moeten die grote pagina's van Bellini opnieuw bekeken worden qua dynamiek. Als je de autograaf van 'Casta diva' ziet: dat is één opeenvolging van piano, pianissimo, sotto voce. Wie doet dat nog? Het maakt ook een wereld van verschil als de inleiding ervan op een houten fluit wordt gespeeld: er wordt onmiddellijk een sfeer van intimiteit geschapen en dat is wat de componist wilde."

Nochtans zijn dat rollen die gezongen werden en worden door de grote lyrische sopranen van de twintigste eeuw en nu. En nu zegt u: ik sta klaar om ze te zingen.

"De grote sopranen zoals Joan Sutherland of Maria Callas gingen in hun tijd ook tegen de conventie in. Callas heeft stukken als Il Pirata van Bellini opnieuw op de kaart gezet, niemand deed dat toen. Zij was een van de eersten om te begrijpen hoe groot de waarde van die muziek was. We moeten haar daar eeuwig dankbaar voor zijn. Maar wij moeten nu terug naar de partituur, naar het origineel. Traditie en partituur: dat is niet hetzelfde."

Concreet: wilt u die rollen ook op het toneel zingen?

"Pakweg voor Desdemona is er geen probleem: dat een perfecte rol voor mijn stem. Maar u bedoelt natuurlijk Norma. Als je op Norma de visie van een dramatische sopraan hebt, met een orkest van tachtig man en in een theater met drieduizend plaatsen, dan is het natuurlijk nee, dan koop je de plaat van Callas, punt uit. Maar als je uit de autografe partituur wilt ontdekken wat Bellini in gedachten had: met zijn dynamiek, met een instrumentarium uit die tijd en in een passend theater, dan ben ik bereid het erop te wagen."

De cd Maria ligt in drie versies in de platenwinkel: gewoon, deluxe en superdeluxe (met dvd en catalogus van de expo). De vrachtwagen met de tentoonstelling staat tot zondag aan de hoek van de Koningsstraat en de Hortastraat. Vanmiddag om 16.30 uur signeert Bartoli in 'La boîte à musique' op de Coudenberg in Brussel. Haar concert op 12 december in het PSK is uitverkocht.

Wie was Maria Malibran?

Maria Felicia García werd geboren in 1808 in Parijs als dochter van de beroemde tenor Manuel García, die haar al jong meenam op tournee naar Engeland en Amerika. Daar trouwde zij met Eugène Malibran, maar dat huwelijk hield niet stand. Ze keerde terug naar Parijs en begon een relatie met Charles de Bériot, met wie ze later trouwde en in Brussel leefde. Ze zong aan vele grote huizen; de belangrijkste componisten schreven voor haar. Haar stem was uiterst flexibel en de omvang ervan enorm. Daardoor zong ze zeer verschillende rollen, van Rosina in De barbier van Sevilla tot Leonore in Fidelio. Haar vroege dood na een ongeval maakte van haar een legendarische figuur.

Cecilia Bartoli:

In de tijd van Malibran werd een getrouwde zangeres beschouwd als een soort prostituee

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234