Woensdag 23/10/2019

Zielenmoord

Piet Arfeuille schreef met de theatertekst Lenz het portret van een gevoelige dichter die ten onder gaat aan een behaagzieke samenleving. Portret van de kunstenaar of zelfportret van de regisseur? Zoek de verschillen.

Altijd maar klimmen, altijd maar hogerop, terwijl ik hier het helder bronwater over de weg zie springen!' In de novelle Lenz van Georg Büchner (1813-1837) trekt een beloftevolle jonge dichter zich terug uit de hectische stad, om rust te zoeken in de bergen. Zijn vader sommeert hem terug te keren en zijn literaire carrière te ontplooien, maar Jakob Lenz weigert: 'Plus des mots!'

Piet Arfeuille: "Er schuilt een leegte in hem, hij verliest zijn passie voor het leven - je zou het een depressie kunnen noemen. Hij raakt hij in paniek, en dat is paradoxaal genoeg een overweldigend gevoel. Ik kauw al langer dan vandaag op dit onderwerp: nooit eerder in onze samenleving gingen zoveel mensen ten onder aan een depressie.

"Het heeft te maken met de aard van onze samenleving, die kapitalistisch en vermaakziek is. Als ik de machine opendraai die tv heet en zie welke bagger daaruit komt, word ik kotsmisselijk. Goed, wij hebben geen honger, we kennen geen oorlog, er zijn mensen die het erger hebben. Maar onze neoliberale prestatiemaatschappij knijpt mensen plat. Er is geen ruimte voor voeding van het innerlijke leven, van het zielsleven. Dat is een kwalijke zaak.'

Het is ook de waarschuwing van psychiater Paul Verhaeghe. Waarom bedien je je van een achttiende-eeuwse romantische dichter om dat punt te maken?

Piet Arfeuille: "De novelle van Büchner kwam op mijn pad toen ik zijn Woyzeck regisseerde. Als er één tekst over de ondergang van een mens gaat, op heel veel niveaus, is het wel Lenz. Maar onze Lenz is niet historisch, het is een figuur van nu. Ik was nieuwsgierig naar zijn verhaal: wat drijft zo'n jongen, wat zoekt hij? En wat vertelt het over de jachtige samenleving, wanneer iemand die passioneel wil leven, uiteindelijk vermoeid en afgestompt uit het leven stapt? Het is een ernstige tekst. Maar met het klimmen van de jaren en het vermaakzieker worden van de maatschappij is de nood aan ernst bij mij alleen maar toegenomen."

Wat is Lenz' probleem?

'Zijn overgevoeligheid, die voortvloeit uit zijn onvermogen om lijden en dood te accepteren: 'Stel je voor dat je een wond hebt, en niemand mag daar ook maar met één vinger aankomen - zo was het met zijn ziel gesteld, ziel zonder opperhuid.' In een wereld die steeds minder openstaat voor gevoeligheid is zo'n ziel gedoemd.

"Weet je, dat is het gekke aan een interview: ik hoor mezelf dat nu plots zeggen. Ik ben het afgelopen anderhalf jaar twee dierbare mensen verloren, en ik besef nu dat deze voorstelling daar alles mee te maken heeft. Maar met mijn persoonlijk leven heeft de toeschouwer niets te maken. Kunst is een vertaalslag."

Zeker in uw geval: u bent een man van de taal. Uw Lenz gaat ook over de onmacht van de taal.

"En het herwinnen ervan. Toen ik De zaak maakte, een voorstelling zonder één gesproken woord, zat ik midden in een crisis. Ik schrijf, ik lees elke dag, zonder lezen ga ik dood. En toch was ik gefrustreerd over de taal, omdat ik er antwoorden van verwachtte, terwijl je in taal juist verstrikt kunt raken: tegenover ieder zwart staat een wit.

"Lenz wil taal weggooien ten voordele van de woordeloze ervaring: 'Een kleine kreupele boerenhoeve, een rozenstruik vermolmd tegen een kerkhofmuur. Ik heb geen woorden nodig.' Gaandeweg beseft hij, zoals ik dat heb moeten ontdekken, dat er geen werkelijkheid is zonder taal, enkel stomme leegte."

Hoe kun je je beschermen tegen die dolgedraaide wereld? Theater Malpertuis organiseert een sessie mindfullness: is dat de remedie?

"Ik geloof dat oosterse manieren van denken inspirerend kunnen zijn. Maar er is ook iets eenvoudigers: ouder worden. Het lijden wordt beheersbaarder met de tijd, je kunt meer relativeren. Lenz was misschien te jong om het te overleven."

Lenz portretteert de kunstenaar als gevoelige 'ziener' - een wel erg romantische idee.

"De stiel van een bakker is het bakken van brood, die van een kunstenaar is het aanscherpen van een gevoeligheid voor levensvragen. Hoe meer de context waarin je opgroeit verschilt van je eigen natuur, hoe sterker die gevoeligheid ontwikkeld wordt. Mijn ouders waren van een generatie die emoties niet prioritair vond: werken en geld verdienen, dat telde.

"Mijn geaardheid was in het Roeselare van de jaren zeventig een publiek geheim. Of je het nu wilt of niet: je bent zestien, en je staat overal buiten. Lenz zegt: 'Ik ben een kunstenaar, de jongen die door ramen kijkt.' Dat is het gevoel dat ik aan mijn jeugd overhoud: dat ik naar het leven keek zonder er wezenlijk bij te horen."

Wat is uw persoonlijke remedie geweest?

'Het spreken. Ik ben in het theater terechtgekomen omdat ik moest spreken en daar elders geen context voor vond. Theater is voor mij nog steeds de plek waar ik mij kan uitspreken. Ik ben soms bang omdat ik niet ophoud met denken, piekeren, malen. Maar het is de aard van
het beestje. Ik ga ermee moeten leren leven. En op tijd en stond eens een komedie maken."

Lenz, op 14 en 15 februari om 20.30u in Theater Malpertuis, Tielt, daarna op tournee. www.malpertuis.be.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234