Donderdag 21/01/2021

Zidane

Film over Zizou in Belgische première in Leuven

Tableau vivant van een voetbalkunstenaar

Tot vorig jaar speelde hij met Real Madrid in het Santiago Bernabeustadion, maar zijn portret hoort 5 kilometer verderop thuis, in het Museo del Prado. Zidane: un portrait du 21e siècle tussen Keizer Karel V en Sisyphus? De film oogt in ieder geval ook als een Titiaan.

Door Ward Daenen

23 april 2005. Zidane speelt met Real tegen Villareal. Een thuiswedstrijd als een andere in de Spaanse Primera Liga. Alleen, die zaterdagavond wordt hij niet alleen door de tegenstrevers op het veld maar ook door zeventien gesynchroniseerde camera's ernaast achternagezeten.

Ze leggen niet de wedstrijd vast, maar de speler. Volgen niet het verhaal maar de hoofdrolspeler ervan: Zidane. Elke beweging en iedere ademstoot van het Franse nummer vijf wordt geregistreerd en dat zeventien keer. De makers, de Schotse kunstenaar Douglas Gordon en de Fransman Philippe Parreno, distilleerden daaruit een portret van hun ene voetbalheld tijdens die ene wedstrijd. Negentig minuten, van de aftrap tot het laatste fluitsignaal (in feite iets minder lang, waarover straks meer).

Zidane: un portrait du 21e siècle is intens als een klassiek portret van een oude meester, zij het in pixels in plaats van verf. In vroeger eeuwen verschaften vorsten, edellieden en later ook de burgerij zich aanzien via portretten. Ze lieten zich ten voeten uit borstelen of voor een daaraan verwant kniestuk. In busteportretten, variërend van profiel-, over half- en driekwart- tot en-face-portretten. Individueel of in groep.

Gordon en Parreno schakelen voor hun 'persoon van aanzien' al die types portretkunst aan elkaar. En meer. Ze omkaderen zijn voeten, benen, rug, nek. Als het tackleportret nog niet bestond, dan bij deze wel.

De beelden zijn uitzonderlijk gevarieerd. Ze komen uit alle hoeken in het stadion; variëren in hoogte (van net boven de grasmat tot de nok van het imposante Bernabeu), diepte (van close-up tot overzichtsbeeld met 22 witte en gele mannetjes) en scherpte. Vaak staat Zizou messcherp in het frame, soms wordt hij getoond als een handvol witte blokjes.

De beelden sporen met een voortreffelijke geluidsband. Dromerige muziek van de Schotse postrockband Mogwai wordt afgewisseld met livegeluid. Op een gegeven ogenblik heeft Zidane de bal aan de voet en hoor je kinderen sjotten op een pleintje. Misschien is het wel dat in Marseille waar de voetballer opgroeide. Het gejoel en de zangkoren worden bij momenten weggezogen in een stilte, die doorbroken wordt door voetstappen, gebikkel, een trap tegen de bal of tegen een been. In de heksenketel van Bernabeu doet Zidane er vooral het zwijgen toe. Nu en dan roept hij 'hey' en 'ahi'. Je ervaart het isolement te midden van 80.000 toeschouwers.

Negentig minuten naar Zidane kijken saai? Niet dus. Zidane: un portrait du 21e siècle is op zijn fascinerendst in de periodes dat Zidane niet aan de bal is. Dan zie je de attitude van een man op zijn terrein. Die arendsblik, dat sérieux, die concentratie. Beelden die je niet van tv kent. "Het was alsof ik naar mijn broer keek", zei Zidane nadat hij de film had gezien. "We hebben dezelfde blik in onze ogen. Un peu dur, un peu fermé." Maar de voetballer herkende toch voornamelijk zichzelf. "Dit ben ik. Dit is wat ik elke zondag doe."

Het portret had voor zijn part Man op zijn werk mogen heten. Maar had het evengoed een andere man mogen zijn om een Portret van de 21ste eeuw mee te maken, eventueel een andere ster bij de Koninklijke op dat moment? Figo, Ronaldo, Beckham bijvoorbeeld?

Het antwoord van de kunstenaars klonk afgemeten: "Het kon alleen Zidane zijn. Cruyff was de uitvinder van het totaalvoetbal, Zidane de belichaming ervan. Komt daarbij: hij bestaat alleen tussen de eerste en de laatste baltoets." Buiten de groene rechthoek leidt hij zoveel mogelijk een teruggetrokken bestaan in familiekring. Dankzij die geslotenheid kan elke toeschouwer naar believen een eigen beeld van Zidane vormen. Nazaat van Napoleon wordt hij genoemd, product van Frans kolonialisme, steenrijk voetballer met kort lontje. Zoveel toeschouwers, zoveel Zidanes. De kunstenaars waren in eerste instantie dan ook van plan om 80.000 camera's te verdelen onder de toeschouwers.

En er is nog iets waarom het 'alleen Zidane' kon zijn: zijn tijdloze kop en indringende blik, die zo in de kunstgeschiedenis passen. Die van Beckham niet, al was het maar omdat zijn coiffures te modegevoelig zijn. Deze film is minstens zoveel portretkunst als sportdocumentaire.

Het werd die 23ste april 2-1 voor Real. Hoe die eindstand tot stand kwam, weet je dankzij de officiële televisiebeelden die ertussen zijn gemonteerd.

De film kwam tot stand na twee jaar onderhandelen. Dat de kunstenaars behalve een stevige reputatie in de kunstwereld (Gordon is gewezen winnaar van de prestigieuze Turner Prize) een voetbalhart hebben, hielp daarbij. Maar naar verluidt was Zidane pas echt overtuigd toen Gordon hem het filmportret van de Braziliaanse balkunstenaar Garrincha toonde.

Gordon en Parreno hadden vooraf enkel een droom. Geen script. Niks stond op papier, alles was mondeling besproken. De meer dan honderd mensen tellende filmcrew maakte zich enigszins ongerust over dat gebrek aan houvast. Parreno regelde dan maar een bezoek aan het Prado. En zo gebeurde het dat op de ochtend voor de wedstrijd cameralui van Scorsese en Almodóvar schouder aan schouder langs de indringende portretten van Velázquez en Goya flaneerden en opkeken naar de Tuin der lusten van Hiëronymus Bosch.

Misschien zagen ze Titiaans Keizer Karel V na de Slag van Mühlberg? Wat denk je dan als je 's morgens de keizer van het Heilig Roomse Rijk in glimmend harnas te paard hebt bekeken en 's avonds Zidane in blinkend witte outfit filmt? Wij vermoeden: dat ze elk op hun slagveld heerser waren.

Stonden de regisseurs ook stil bij Sisyphus, eveneens van Titiaan? Dachten ze dan aan de voetballende filosoof Albert Camus, net als Zidane zoon van Algerije en Frankrijk? In zijn De mythe van Sisyphus vergelijkt Camus de moderne mens met de koning van Korinthe die veroordeeld werd een zwaar rotsblok tegen een steile berg op te wentelen, alleen maar om het weer in de diepte te zien rollen. Volgens Douglas Gordon is voetbal zo'n mythe. Na 90 minuten is de wedstrijd niet gewoon gedaan; er komt altijd ook een nieuwe.

Het portret van Zidane hoort in het Prado tussen Karel en Sisyphus. Tussen overwinning en tragiek, tussen held en antiheld. Want ja, we moeten nog uitleggen waarom de film niet tot de 90ste minuut duurt. Vijf minuten voor affluiten kookt het potje over. Waarom is niet helemaal duidelijk. Dat de scheidsrechter rood trok wel. Exit Zidane.

Ruim een jaar later zou iets gelijkaardigs gebeuren. Kopstoot, een deuk in het rolmodel. Soms doet kunst meer dan de werkelijkheid nabootsen.

Zidane. Un portrait de 21e siècle van Douglas Gordon en Philippe Parreno ging vorig jaar in Cannes in wereldpremière en is 12 (20 uur), 13 (22.30 uur) en 20 april (20 uur) te zien in STUK / Cinema ZED, Naamsestraat 96, Leuven. www.stuk.be. De film is inmiddels ook op dvd verschenen.

Zidane:

Het was alsof ik naar mijn broer keek. We hebben dezelfde blik in onze ogen. 'Un peu dur, un peu fermé'

Doulgas Gordon en Philippe Parreno, de makers:

Het kon alleen maar Zidane zijn van wie we een portret wilden maken. Cruyff was de uitvinder van het totaalvoetbal, Zidane de belichaming ervan. Komt daarbij: hij bestaat alleen tussen de eerste en de laatste baltoets

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234