Zaterdag 19/06/2021

'Zelfverklaarde allesweters op het internet, die vormen het probleem'

Met honderden miljoenen clicks op YouTube en 26 miljoen volgers weet superster Maher Zain (35) wellicht beter wat er onder moslims leeft dan veel politieke analisten. De Zweeds-Libanese wereldster, die een spirituele islam in popsongs giet, staat voor een nieuwe generatie die zich niet langer verplicht voelt te kiezen tussen haar religie en het Westen.

Een vrijdagavond in Bozar. Aan de deuren van de Henry Le Boeuf-zaal, de meest prestigieuze concerthal van de hoofdstad, is het dringen geblazen. Geen klassieke melomanen vandaag. Het is niet het Nationaal Orkest van België dat aantreedt, en op de Franse contratenor Philippe Jaroussky blijft het nog enkele weken wachten.

Maar ook de mensen die nu in de rij staan - voornamelijk jonge vrouwen, maar evengoed oma's, kinderen en mannen - hebben geduld moeten oefenen. Hun idool stond eerder al in Brussel, maar nooit op een bühne als deze. Het is als onderdeel van de programmering wereldmuziek dat Bozar, samen met het Nederlandse Mystiek Productions, Maher Zain naar ons land haalde.

Zain is een wereldster van de islamitische r&b, rock en pop. Vijfendertig jaar oud, het vak geleerd in New York, samen met zijn vriend RedOne, de Zweeds-Marokkaanse producent die mee instond voor het succes van Lady Gaga, Enrique Iglesias en Shakira.

Ondanks honderden miljoenen clicks op YouTube en 26 miljoen volgers wereldwijd doet zijn naam geen belletje bij ons rinkelen. Des te meer bij Belgische moslimjongeren. "Hè? Wie kent Maher nu niet?"

Opvallend veel animo dus bij de vestiaires, in het foyer en in de zaal, die stilaan volloopt. We horen veel Nederlands en Frans, hier en daar wat Engels ook. Dit zijn - hoe vreemd is het om dit te moeten schrijven - moslims waar we nooit op letten: ongecompliceerd, hip, met het zelfvertrouwen van een nieuwe middenklasse. De helft van de dames is zonder hoofddoek gekomen, de andere helft mét, maar steevast in een kleurrijke of couturevariant. Vriendinnen onder elkaar zijn het; moeders ook, zussen, tieners en manlief met ruitjeshemd en mocassins. Gênant, die ontdekking van een parallelle wereld waar je nauwelijks attent op was gemaakt.

Het concert is nog niet begonnen of het publiek, een en al smartphone, is laaiend. Het voorprogramma is in handen van Harris J, alias de Justin Bieber van de moslimpop, een Londens jeugdicoon dat meisjesharten op hol jaagt met zijn aan liefde, tederheid en Allah gewijde songs. Een rij moslima's met Antwerpse tongval wordt wild als de jongeman hen een kushand toewerpt.

Maar dan begint de hoofdact: twee uur lang zullen Maher Zain en zijn negenkoppige band de pannen van het dak concerteren. De toehoorders zullen rechtveren, dansen, in de handen klappen, zaklampchoreografieën uitvoeren, en vooral: nummer na nummer, woord voor woord meezingen. 'Freedom', 'One Day', 'Peace Be Upon You' enzovoort. Zain zal zijn songs in het Engels brengen, in het Arabisch, in het Turks en Frans ook. Terwijl beat en melodische lijn vooral westers aandoen, klinkt op gezette tijden een oosters moment door. De inhoud is, zeg maar, 'softreligieus'.

Eén groot feest

's Anderendaags ontvangt de singer-songwriter ons in zijn Brusselse hotelsuite. Opstaan ging niet makkelijk vanochtend, maar de koffie en Belgische pralines helpen.

"We zijn niet alleen laat gestart", zegt Zain. "Na afloop moet je meet-and-greets doen. We stopten om halftwaalf, daarna gingen we nog eten en zo lag ik pas om drie uur in bed. Maar het was fantastisch. Eén groot feest, eigenlijk. Zo is het altijd in Brussel. Daar hou ik van. En wat een concertzaal!"

Wat een publiek ook! Velen in dit land blijven bij 'moslim' en 'Brussel' aan radicalisering en geslotenheid denken, niet aan 'mipsters' in Bozar. We leven in gescheiden werelden.

"En dat is triest. Eigenlijk zijn mijn fans de grote, stille meerderheid. Helaas, er wordt vandaag alleen maar naar dat kleine percentage criminelen gekeken. Er zijn 1,7 miljard moslims. Het aandeel gevaarlijke misdadigers is minimaal, statistisch irrelevant. Jullie zoomen in op die 1 procent, of een nog veel kleiner aantal, en kijken niet naar de 99 procent gewone mensen die de meeste moslims zijn, en die net als jullie eten, drinken, slapen, werken, liefhebben en lachen.

"Nu ja, het is begrijpelijk. De aanslagen zijn een feit en ze zijn vreselijk. Eén iemand die heel luid roept in een voor de rest stille massa zal altijd de aandacht trekken. Toch is het ontgoochelend en gevaarlijk dat de grote meerderheid daardoor uit beeld verdwijnt. Met mijn muziek probeer ik dat beeld dus bij te stellen. Het is niet iets wat ik alleen maar graag doe, het is iets wat ik moet doen, een plicht. Ik ben ook blij dat meer en meer moslims dat op hun manier doen: in boeken, films en noem maar op."

Om de perceptie bij te stellen moet je niet-moslims bereiken en dat lijkt u te lukken. Ook die mensen zaten hier en daar in de zaal. Hoe slaagt u daarin, terwijl uw teksten toch over de islam gaan?

"Muziek is een internationale taal en mijn muziek klinkt vooral westers. Het is een mix van stijlen. Wanneer je een goede beat en melodie hebt, als je songs plezant en entertainend zijn, bereik je makkelijk veel mensen. Door mijn verleden als muziekproducer in de popindustrie en Zweedse-Libanese roots heb ik daar feeling voor. Ik heb altijd veel naar Libanese traditionele muziek geluisterd, maar ik ben in Zweden natuurlijk ook opgegroeid met ABBA en Michael Jackson, met hiphop en r&b. Dat mixen voelt voor mij natuurlijk aan. Godzijdank bereik ik zo beide werelden, van de VS en Canada tot Maleisië en Indonesië.

"Bovendien gaan mijn nummers niet over de koran, de ramadan, de religieuze voorschriften. Ik heb het over de islam als spirituele inspiratie met de nadruk op vrede, liefde, respect. Er zijn songs over de liefde voor mijn vrouw en dochter, over het dagelijkse leven, over broederschap, over het verlies van iemand die je dierbaar is of over hoe we als mensheid één grote familie zijn. Het is vaak feelgoodmuziek, en ik vind het daarom niet vreemd dat ook niet-moslims zich aangesproken kunnen voelen.

"Trouwens, bijna alle mensen met wie ik werk zijn niet-moslims. Zij beklemtonen geregeld hoe belangrijk ze mijn werk vinden. Ze zien de enorme spanningen tussen moslims en niet-moslims en hoe deze muziek mensen bij elkaar brengt en onderstreept wat ons bindt. De gelijkenissen dus, niet de verschillen."

Dat is natuurlijk wel lastig in tijden van IS-terreur en conflicten over boerkini's, moslims die vrouwen geen hand willen schudden en radicalisering.

"Net wegens die spijtige evoluties, die allemaal in elkaar haken, moeten we het blijven proberen. Ik ga niet ontkennen dat we een probleem hebben met moslims die er erg strikte ideeën op nahouden. Ik krijg er dagelijks zelf mee te maken! Volgens sommigen strookt instrumentale muziek niet met de islam. Onder mijn clips op YouTube staan zeer vaak dat soort commentaren. En in sommige landen waar we optreden krijgen we ook kritiek, of minstens vragen. Ik reageer altijd met respect. Ik kom spelen met mijn band waar miljoenen moslims fan van zijn en waarmee ik nummers breng over de centrale boodschap van de islam. Wie vindt dat dat ingaat tegen de religie, heeft een opinie die ik respecteer, maar die niet de mijne is. Veel islamgeleerden steunen mijn werk, trouwens.

"Maar het probleem is dat vandaag, zeker in het westen, veel jonge moslims informatie over de religie krijgen via snotapen die op het internet om het even wat posten. Dan krijg je dat soort rigide denkbeelden die vaak niets te maken hebben met wat in de koran staat. Fans die mij vragen stellen over pakweg handen schudden, of de toelaatbaarheid van muziek, antwoord ik altijd dat ze zeker niet naar zelfverklaarde allesweters op het internet moeten luisteren. Onwetendheid, niet de religie zelf, is een groot probleem."

Maar een vrouw geen hand willen schudden is toch meer dan...

(onderbreekt)"Mijn manager en ik hebben jou toch de hand geschud? Ik besef dat sommige mensen die positie innemen en ik weet ook niet goed hoe ik daarmee moet omgaan. Wat ik wel weet is dat dat handen schudden, net zoals het gedoe over boerkini's, een marginaal gegeven is dat enorm wordt opgeblazen en dat niet gaat over de essentie van mijn religie. Wat niet-moslims moeten beseffen, is dat er ook onder moslims veel onenigheid heerst. Maar dat hoor je niet vaak in de media, net zomin als er wordt bericht over hoe miljoenen moslims en niet-moslims dagelijks vreedzaam samenleven.

"Daardoor zien jullie misschien niet dat het ook de goede kant uitgaat. Er zijn nog altijd mensen die vrouwen geen hand willen geven, maar die groep wordt kleiner. Je zult altijd rigide mensen hebben en ik geef toe dat het moeilijk is om daarmee om te gaan. Maar ik zie ook meer en meer moslims die het verschil kennen tussen een spirituele beleving van hun religie en culturele leefregels uit lang vervlogen tijden."

Door de gruwelen van IS lijkt dat helemaal niet zo en ontstaat een veel negatiever beeld.

"Dat klopt, en daar lijden we allemaal onder. We kunnen natuurlijk niet ontkennen dat er verzen in de koran staan over oorlog, maar die zijn geschreven in een historische militaire context. Zowel de extremisten als de mensen die tegen de islam zijn isoleren die verzen uit oorlogstijden en beweren dat ze altijd en overal gelden. De koran is over een periode van 23 jaar samengesteld en daarin is veel gebeurd. Zeker in het begin heerste conflict.

"Toch is de centrale boodschap vrede en verdraagzaamheid. Alleen misleiden zelfverklaarde experts die ook eens twee verzen hebben gelezen nu duizenden jonge mensen met hun oproepen tot geweld. Die lieden krijgen veel te veel aandacht en dat is vreselijk gevaarlijk. Maar moslims die in een stabiele omgeving opgroeien en niet onder druk staan, doen dat soort uitzinnige dingen niet! Zij kennen het echte verschil tussen goed en kwaad en weten dat we vandaag niet leven zoals 1.400 jaar geleden."

Kunt u met uw muziek jongeren die compleet de weg kwijt zijn een alternatief bieden?

"De visie in mijn songs is in ieder geval compleet tegenstrijdig met wat IS voorstelt en het is ook mijn antwoord op de huidige problematische tendensen. IS gaat au fond over 'wij versus jullie'. Ik beklemtoon net dat de gelijkenissen tussen moslims en niet-moslims groter zijn dan de verschillen. Ik voel het aan als mijn verantwoordelijkheid om dat te doen, om die richting aan te geven en om die aspecten van de islam te onderstrepen. Ik heb geen keuze. Het is vooral de combinatie van onwetendheid en sterke emoties die verdwaalde moslimjongeren voor geweld doet kiezen. Sterke emoties over onrecht elders, waardoor ze het gevoel krijgen iets te moeten doen. Door isolement en onwetendheid voelen ze zich aangetrokken tot wat ze dan de broederschap gaan noemen."

Ziet u een parallel met uw eigen religieuze 'wedergeboorte'?

"Ook ik was een jonge moslim van de tweede generatie in een Europees land. En ook ik zat met veel vragen. As prille twintiger voelde ik me verward, verloren zelfs. Ik had weinig zelfvertrouwen en ook ik maakte een identiteitscrisis door. Een vriend nam me eens mee naar een lezing in de moskee over het leven en de islam. Daar kreeg ik eindelijk antwoorden. Ik ontdekte waarden waarin ik me kon vinden en voelde me meer verbonden met de mensen om me heen.

"Ik had dan wel een internationale muziekcarrière met RedOne, maar ik wilde ook een gezinsleven opbouwen. Ik besloot de muziek te laten voor wat ze was. Tot vrienden mijn religieuze songs hoorden en zeiden dat ik daarmee iets moest doen. Alles viel op zijn plaats. Het grote verschil was dat ik geen kleine crimineel was, zoals veel IS-strijders, en dat ik de islam op een positieve manier ontdekte via mensen die de religie kennen. Mijn hoofdvraag was: hoe kan ik de samenleving iets teruggeven? Dat is mijn muziek geworden."

U trekt met uw muziek, die westerse stijlen vermengt met teksten over de islam, gigantisch veel fans aan. Vertegenwoordigen zij hier een nieuwe generatie moslims, die geen tegenstelling meer ziet tussen westers en moslim zijn?

"Vertegenwoordig ik een nieuwe generatie? Dat weet ik niet. Ik weet wel dat veel jonge mensen een soort gids zoeken en ben in die zin mee verantwoordelijk. Maar wat die tegenstelling tussen westerse en islamitische levenswijzen betreft: die is er niet. De clash waar jullie naar verwijzen is vooral cultureel. Dat voelen we ook in Zweden. De gebruiken en manier van leven in de landen van oorsprong stroken niet altijd met de westerse. Maar dat is cultuur, meer dan religie. Je kunt volgens de islam perfect een Belgische, Zweedse of Amerikaanse moslim zijn en je dus cultureel aanpassen aan het land waarin je leeft. De islam spreekt dat helemaal niet tegen.

"Het is cruciaal om de dingen niet op één hoop te gooien. Veel debatten over problemen met de islam gaan vandaag over traditionele maatschappijvisies, niet over de spirituele beleving van de godsdienst. Dat misverstand is een van de belangrijkste problemen bij de spanningen met het westen."

Leiders

Er wordt op de deur van de hotelkamer geklopt. Zains manager. De zanger en zijn band moeten per direct naar Rotterdam vertrekken voor een volgend optreden. De taxi's staan al klaar.

Maar Zain wil nog iets kwijt over de jongste generaties moslims: "Ik hoop dat er in de Europese moslimgemeenschappen meer leiders opstaan. Mensen die de islam kennen maar die ook de integratie voorstaan, sterke leiders dus, die tegen radicalisering ingaan en in staat zijn reële dialogen op te zetten. Mensen ook die worden gerespecteerd en een minimum aan gemeenschappelijke doelen en waarden vertegenwoordigen. Mensen die de taal spreken. Het is een erg groot probleem dat die mensen er nu niet of nauwelijks zijn. De radicalen die er eigenlijk niets van kennen, zijn in dat gat gesprongen. Het is aan overheden om dat mee te helpen oplossen."

U leeft ook mee met de jongeren die de Arabische lente op gang trokken. Levert uw muziek de hippe soundtrack voor die erg moeizame evolutie?

"Ik heb geen politieke aspiraties. Wel voel ik me verbonden met de generatie die de oude politici en systemen wil omvergooien. Daarom voel ik me verplicht het er minstens over te hebben. Een paar van mijn nummers gaan over dat snakken naar vrijheid, en via de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR zet ik me ook in voor vluchtelingen.

"Het gaat helaas moeizaam. Veel mensen zeggen me dat als ze geweten hadden dat er zo veel bloed zou worden vergoten, ze niet aan de Arabische Lente zouden zijn begonnen. Maar kijk naar de geschiedenis. Niet weinig revoluties luiden eigenlijk erg trage evoluties in. Misschien zullen wij het niet meer meemaken en dat zal ons droevig stemmen. Vandaag zien we alleen moordenaars en hun slachtoffers. Toch weiger ik te geloven dat dit alles op den duur niet tot vrijheid, rechtvaardigheid en democratie zal leiden."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234