Donderdag 24/06/2021

Zelfs 'goede' oorlog was slechte keuze

Nicholson Baker schrijft een afwijkende analyse van de 'onnodige' Tweede Wereldoorlog

De stelling jaagt commentaarschrijvers en historici de gordijnen in. In zijn nieuwe boek Human Smoke argumenteert de Amerikaanse auteur Nicholson Baker dat de VS en Groot-Brittannië bijgedragen hebben tot de escalatie die uitdraaide op de Tweede Wereldoorlog: men had Hitler en Japan beter zonder oorlog kunnen bekampen.

Door Rudi Rotthier

Het boek is ten minste in dat opzicht merkwaardig. Op enkele zinnetjes na in het korte postscriptum argumenteert het niet. Het stelt, chronologisch, feit en feitjes naast elkaar, te beginnen in augustus 1892, met een gesprek tussen Alfred Nobel, de fabrikant van explosieven, en de vredesactivist barones Bertha von Suttner. "Misschien zullen mijn fabrieken zelfs sneller een einde maken aan oorlogen dan jullie bijeenkomsten", had Alfred Nobel gezegd. "Op de dag dat twee legereenheden elkaar in een tel kunnen vernietigen, zullen alle beschaafde landen waarschijnlijk gruwelend verstek laten gaan en hun troepen ontbinden."

Het eindigt einde 1941. De VS hebben de oorlog verklaard, de 'menselijke rook' uit de titel verschijnt boven de concentratiekampen. De meeste doden zullen later vallen, maar de basis voor de massasterfte is gelegd.

Tussendoor, over bijna 500 bladzijden, krijgt de lezer onthutsende en af en toe ook grappige anekdotes voorgeschoteld, die het beeld dat we van de Tweede Wereldoorlog hebben nuanceren. Een nazileider spreekt zijn wrevel uit omdat hij de boeren van Beieren zo moeilijk tot antisemitisme kan bewegen. We leren over verzet van Duitse generaals tegen Hitler - ze willen hem in 1938 afzetten, opsluiten, vermoorden, om te beletten dat Duitsland Tsjechoslowakije binnenvalt, maar hun verzet wordt ontzenuwd door het verdrag tussen Hitler en Chamberlain waarbij Tsjechoslowakije Hitler op een schoteltje wordt aangeboden. De latere oorlogspresident Roosevelt komt tussen om het aantal Joden aan een universiteit drastisch te verminderen. Churchill kaffert op Joden, of looft Hitler, zegt iets als: "Ik zou willen dat Groot-Brittannië een Hitler heeft om zich na een nederlaag te herstellen."

Een gebelgde recensent heeft geschreven dat Holy Smoke bij momenten de geschiedenis is zoals de nazi's die na hun eindoverwinning zouden hebben geschreven. Maar dat is niet terecht. Baker (°1957), die tot dusver vooral fictie heeft uitgebracht (onder meer Vox, het boek over telefoonseks dat Monica Lewinsky ooit aan Bill Clinton cadeau deed, en recenter Checkpoint, rond de vraag of het verantwoord zou zijn G.W. Bush te vermoorden), heeft in interviews uitgelegd dat hij Duitsland, Italië en Japan niet uit de wind wil zetten. Dat doet hij trouwens ook niet, de escalatie tegen Joden komt bijvoorbeeld ruim aan bod. Maar hij probeert uit de geschiedenis die we kennen de vooringenomenheid van de overwinnaar weg te nemen.

Baker wil meer dan dat. In de lange geschiedenis van oorlog was allicht de Eerste Wereldoorlog het dieptepunt. Niemand wist helemaal waarom die oorlog was uitgebroken en wat men ermee wou bereiken. Tegelijk vielen er meer slachtoffers dan ooit tevoren. De echte helden van WOI waren de gewetensbezwaarden, figuren als de filosoof Bertrand Russell of de fysicus Albert Einstein, die met gevaar voor eigen leven tegen de oorlog argumenteerden en paradoxaal genoeg allebei later de Nobelprijs zouden ontvangen.

De Tweede Wereldoorlog daarentegen wordt over het algemeen beschouwd als een 'goede', een 'onvermijdelijke', een 'morele' oorlog. Want met Hitler viel niet te praten, de nazi's hadden geen tijd voor zogenaamd lijdzaam verzet. En hoe zou de wereld er trouwens hebben uitgezien als er geen gewapend verzet was gepleegd tegen nazi's en Japanners?

Baker vertelde in een interview dat het hem, als iemand die naar pacifisme neigt, altijd intrigeerde hoe hij tegen die 'goede oorlog' moest aankijken. Bovendien las hij, toevallig, over Winston Churchill, en wat hij vernam strookte niet met de heldenstatus die Britse oorlogspremier vaak wordt toegekend. Baker verzamelde een indrukwekkend archief en putte vooral uit krantenverslagen. Churchill verschijnt in Human Smoke als een impulsieve, haatdragende, bloeddorstige blaaskaak.

Kort voor de oorlog liet de Amerikaanse president Roosevelt zijn afkeuring blijken voor het viseren van burgerdoeleinden. Hij nam toen een initiatief dat had moeten leiden tot nieuwe regels inzake 'ethische oorlogsvoering'. Een paar jaar later zagen zowel Roosevelt als Churchill er geen graten meer in de vijand aan te pakken door zijn burgerbevolking te bombarderen.

Heel vroeg in de oorlog, lang voor de nazi's Londen platlegden, liet Churchill burgerdoelwitten in Duitsland bombarderen. De Britse leider hoopte vurig dat de nazi's, als represaille, Britse steden zouden bombarderen omdat het dan makkelijker zou worden om de Amerikanen bij de oorlog te betrekken. Hij wou via een blokkade het Europese vasteland uithongeren in de veronderstelling dat honger zou leiden tot revolte.

Op ten minste twee punten heeft Churchill de plannen van de nazi's in slechte zin veranderd. Hij liet een (trouwens mislukte) militaire ingreep doen in Noorwegen om een blokkade van Duitsland sluitender te maken. Tot dan hadden de nazi's geen plannen om Noorwegen aan te vallen. En hij liet het regime van Joegoslavië dat Hitler wou gaan ondersteunen via een 'revolutie' aan de kant zetten, waarna de nazi's Joegoslavië binnenvielen.

We vernemen dat Groot-Brittannië, in dezelfde periode dat Mussolini en Hitler bloedbaden lieten aanrichten, in zijn eigen kolonies bombardementen uitvoerde en burgers doodde, onder meer in Irak. Churchill zag er geen graten in 'ongeciviliseerden' aan flarden te laten schieten. Baker citeert de Mahatma Gandhi, die, terwijl zijn kompaan Nehru zonder beschuldiging in de gevangenis werd gegooid, argumenteerde dat er bij de vergelijking tussen Groot-Brittannië en nazi-Duitsland ten hoogste een graadverschil te bemerken viel, geen fundamenteel verschil. Gandhi bleef tijdens de Tweede Wereldoorlog consequent pacifistisch. Omdat wat hem betrof het gebruik van wapens, zelfs in geval van noodweer, altijd slecht uitdraait, de schutter minder mens maakt. Hij nam ontslag uit het bestuur van de Indiase Congresspartij toen die zich milder tegenover de Britse oorlogsinspanning wou opstellen.

We lezen dat de Amerikaanse president Roosevelt ervoor koos om China te bewapenen, in Pearl Harbor aan een militaire opbouw te doen, en zo Japan te provoceren.

Voor en tijdens de oorlog hebben pacifisten en quakers met man en macht geprobeerd voor Joden en andere slachtoffers van het nazisme op te komen. Er is, verklaarde Baker in een interview, een bijna perfecte overlapping tussen degenen die tegen de oorlog gekant waren, en degenen die het hardst hun best deden om iets te doen voor de slachtoffers.

Toen Eleanor Roosevelt, die ook in haar verleden blijk had gegeven van enig antisemitisme, de komst van enkele duizenden Joodse kinderen naar de VS verdedigde, bleef haar echtgenoot de president onvermurwbaar. Hij liet haar praten, maar vertikte het de besluiten te ondertekenen die de migratie hadden bezegeld. Keer op keer werden voorstellen om Joden massaal uit Duitsland te laten emigreren afgeremd of gefnuikt. Het Amerikaanse consulaat in Wenen riep personeelstekort in om het onvermogen om Joden een visum te bezorgen te verklaren, maar toen pacifisten voor extra personeelsleden wilden betalen, wees men dat voorstel verontwaardigd van de hand.

Tegelijk was het beeld in Duitsland ook genuanceerder dan we aannemen. Lange tijd was er weinig enthousiasme bij militairen en burgers voor Hitlers oorlogen. Er was schaamte over wat de Joden werd aangedaan (al tekenden weinig niet-Joden verzet aan).

De anekdotes vormen de sterkte en de zwakte van het boek. Gedurende bijna 500 bladzijden, en dat is een krachttoer, houdt Baker de aandacht gaande, maar tegelijk - en daar hebben vele recensenten en andere boze lezers op gewezen (er zijn ook een stuk of drie positieve recensies verschenen, onder andere op de voorpagina van de LA Times) - kun je met losse feiten veel aantonen. Baker zou kunnen repliceren dat hij toont, niet aantoont.

Hij toont weliswaar ook contradicties. Van de ene kant citeert hij enkele figuren die ervan uitgingen dat Hitler geestesziek was en dat een gewelddadige repliek bij geesteszieken averechts werkt. Anderzijds suggereert hij dat er met Hitler vredesovereenkomsten konden worden gesloten. Of dat er een akkoord kon worden gesloten waarbij zowel Hitler als Churchill zouden aftreden.

In het algemeen biedt hij geen alternatieve uitkomst. Wat als men in de bezette gebieden massaal tot Gandhiaans passief verzet was overgegaan? Was men daar rijp voor? Had het iets uitgehaald? Hoe zou het nazisme zijn geëvolueerd als het militair geen strobreed in de weg was gelegd? (Baker rakelt volgend grapje op: Hitler liet één Jood in leven om hem te kunnen vragen hoe Mozes er destijds in was geslaagd het water te doen wijken - dat leek hem goed om weten bij eventuele plannen om de VS in te palmen.)

Daar geeft het boek geen indicatie over. Wat we wel breed uitgesmeerd kunnen lezen is hoe oorlog de zeden verwildert. Hoe in Groot-Brittannië en de VS de publieke opinie werd belogen. Hoe de oorlogsindustrie profiteerde.

Zowel Churchill als Roosevelt lieten massaal Duitsers en Japanners interneren, in het geval van Churchill ging het in meerderheid om Duitse Joden, die dus, toen ze aan de nazi's waren ontsnapt, door hun vermeende vrienden werden opgepakt.

In zijn nawoord stelt Baker twee vragen. "Was het een 'goede oorlog'? Hielp het voeren van die oorlog iemand die hulp nodig had? Dat waren de vragen die ik hoopte te beantwoorden toen ik met het schrijven begon." Hij geeft geen antwoord maar wie het boek leest beseft dat het voor Baker niet anders kan zijn dan tweemaal resoluut neen. Zelfs lezers die het niet met hem eens zijn, zullen moeten toegeven dat het cruciale vragen zijn.

Human Smoke, The Beginnings of World War II, the End of Civilisation, Nicholson Baker, 2008, Simon & Schuster, 567 p.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234