Dinsdag 01/12/2020

Zelfs Europa moet de Europawijk niet

Europees commissaris van Milieu Margot Wallström had een goed idee voor de groene Europese week: als we eens een paar rollen kunstgras uitrolden op het beton van de Europawijk. Het initiatief is tekenend voor het beleid dat in de buurt al decennialang gevoerd wordt. Zelfs Europa, in naam waarvan de Leopoldwijk werd vernield, vindt het nu welletjes.

KATRIEN BRUYLAND JOHAN CORTHOUTS

Enkele jaren geleden schreef de Europese Unie een wedstrijd uit. Er kwam een totaalproject voor de hele Europese wijk uit. Van dat plan werd vervolgens niets meer gehoord: het Brussels Gewest blies de operatie twee jaar geleden af toen het ervan werd beschuldigd de wedstrijd te hebben gemanipuleerd. In plaats daarvan wordt nu met geld van de federale regering hard gewerkt aan wat bij gebrek aan een betere naam het 'Parc Anonyme/Anoniem Park' wordt genoemd: een miezerig stukje groen dat bij het begin van het Belgische voorzitterschap op 1 juli de verloedering van de buurt moet onttrekken aan het zicht van de Europese ministers en ambtenaren.

Het is maar een van de aspecten van wat de bewoners van de Leopoldwijk stilaan beginnen te ervaren als een bewuste segregatiepolitiek. Er is bijvoorbeeld de kwestie van het postkantoor op het Luxemburgplein. Dat werd gesloten. Er kwam een gloednieuw postkantoor voor in de plaats, dat wel, maar het zit in het gebouw van het Europees Parlement. Handig voor de EU-ambtenaren, iets minder voor de buurtbewoners, die het gebouw niet in mogen.

En er is de Solvay-bibliotheek. Dat prachtige gebouw, midden in het Leopoldpark, stond jarenlang bloot aan de natuurelementen. Het leek voorbestemd om in te storten en afgebroken te worden. Met gemeenschapsgeld werd de bibliotheek uiteindelijk tot nog van de ondergang gered en gerenoveerd. Maar toen werd de openbare bestemming van het gebouw tenietgedaan en werd het in handen gegeven van La Maison de l'Europe, een nep-vzw waaronder een firma schuilgaat die het gebouw verhuurt aan privé-bedrijven die er voor hun Europese lobbyactiviteiten feesten en recepties organiseren. Buurtbewoners worden voor die feesten zelden uitgenodigd.

Het was ooit een van de fraaiste bourgeoiswijken van de hoofdstad. Maar de pareltjes van herenhuizen en art deco-flatgebouwen moesten beetje bij beetje plaatsruimen voor lelijke gedrochten van kantoorgebouwen, eerst voor de Belgische administratie maar dan almaar meer voor de steeds groter wordende Europese instellingen. Er is maar één probleem: dat Europa, in naam waarvan de Leopoldwijk werd verwoest, is helemaal niet gediend met het resultaat.

"In vergelijking met andere administratieve centra in het buitenland en in Brussel zelf is het uitzicht van deze buurt gewoonweg deprimerend", zei Neil Kinnock, vice-voorzitter van de Europese Commissie, deze week op een seminarie over het vastgoedbeleid van de Europese instellingen. "We danken mijnheer Ceausescu voor de plannen die hij gratis ter beschikking heeft gesteld."

Kinnock wil dat de Belgische overheid nu eindelijk werk maakt van een globaal plan voor de Europese wijk. De Europese Commissie wil daar best aan meewerken. Maar eerst wil ze volledige duidelijkheid over de afwerking van de Berlaymont, het gebouw dat ze in 1991 vanwege asbestproblemen moest ontruimen. De werkzaamheden aan die Berlaymont liggen zo goed als stil. Niemand weet wanneer het gebouw zal worden opgeleverd en hoeveel het precies zal kosten. Vijftien, twintig miljard of meer?

Of er een globaal plan komt voor de Leopoldwijk blijft afwachten. Het Brussels Gewest en de stad Brussel liggen voortdurend met elkaar overhoop, bijvoorbeeld over de manier waarop ze problemen zoals de heraanleg van de Belliardstraat en de Wetstraat moeten aanpakken. Niet dat er een gebrek aan goede wil is. De Brusselse schepen van Stedenbouwkunde Henri Simons (Ecolo) droomt van meer huisvesting in de Leopoldwijk en is voorstander van de aanstelling van een bouwmeester naar het voorbeeld van b0b Van Reeth in Vlaanderen. De Brusselse minister-president François-Xavier de Donnea (PRL) richtte een task force op om de Europese problemen aan te pakken en belooft dat het uitzicht van de wijk over drie jaar aanzienlijk zal zijn veranderd.

Didier Recollecte van het Brusselse studiebureau BRAT gaat zijn adem niet inhouden. "Ach, wat wil je dat de stad zich actief gaat opstellen in dit dossier? Er woont haast geen hond in de wijk. Dus is er ook geen kiezerscliënteel." En in het Brussels Gewest heeft hij al evenmin vertrouwen. "Dat heeft in de voorbije tien jaar nauwelijks iets gedaan voor de Leopoldwijk." Bovendien speelt de Donnea met een speculatief idee om op de plaats van het vormingstation Schaarbeek een nieuwe Europese wijk uit de grond te stampen. Het BRAT vreest dat als de Donnea zijn plan kan doorzetten, de Brusselse vastgoedmarkt volledig oververzadigd raakt en ervan enige renovatie in de Leopoldwijk niets in huis zal komen. Ondertussen verloedert de wijk verder. "Het straatmeubilair ligt er verwaarloosd bij. Op vele plaatsen is de verlichting om zeep, de stoepen zijn van slechte kwaliteit, tal van gebouwen zijn het slachtoffer van graffiti en bijna een kwart van de kantoren staat leeg."

Volgens het BRAT is de architecturale waarde van de meeste gebouwen die in de Leopoldwijk worden neergezet ondermaats. Als de wijk er weer bovenop wil komen, moeten de gebouwen en de buurt in de eerste plaats aantrekkelijker worden, vindt Recollecte. De overheid moet extra inspanningen leveren om de openbare ruimte opnieuw aan te kleden, de trottoirs moeten breder, ook langs de stadsautosnelwegen Wetstraat en Belliardstraat.

Is dat geen opvallende conclusie voor een studiebureau dat werkt in opdracht van vastgoedeigenaars Fortis, Banimmo en Cofinimmo en projectontwikkelaar Buelens? "Natuurlijk treffen de vastgoedeigenaars en projectontwikkelaars schuld aan de verloedering van de wijk. Zij oogsten nu de vruchten van wat ze zelf gezaaid hebben", geeft Recollecte toe. Toch grijpen de vastgoedjongens het Belgische voorzitterschap van de Europese Unie nu aan om zelf druk uit te oefenen op de overheid om de wijk te verfraaien. Het liefst zouden de eigenaars zelf de handen uit de mouwen willen steken. In ruil voor vergunningen voor de bouw van een aantal wolkenkrabbers was de sector bereid om zelf de openbare ruimte te verfraaien. Naar het voorbeeld van New York zouden in de Leopoldwijk tussen moderne torengebouwen verscheidene plaza's worden aangelegd. Die zouden het monotoon straatbeeld moeten doorbreken. In New York verplicht de overheid de projectontwikkelaars om in ruil voor de bouwvergunning een openbare ruimte aan te leggen.

Maar de Brusselse overheden willen geen Manhattan in de Leopoldwijk. Dus blijft het bang afwachten wat er met de buurt gaat gebeuren. Daarvoor wordt vooral richting Europa gekeken, want met de uitbreiding van de Europese Unie voor de deur hebben de Europese instellingen behoefte aan nieuwe kantoren. "De Europese Unie drukt meer en meer haar stempel op de wijk. Vroeger was Europa afhankelijk van wat er op de huurmarkt werd aangeboden. Maar sinds op de top van Edinburgh in 1994 Brussel bevestigd werd als hoofdstad van Europa, willen de Europese instellingen zelf eigenaar zijn."

Europa heeft in de komende tien jaar ongeveer 250.000 vierkante meter bijkomende kantoorruimte nodig voor zijn uitbreiding naar Midden- en Oost-Europa. In principe is er straks in de Leopoldwijk voldoende aanbod om aan die vraag te voldoen, want er staat nog aantal nieuwe vastgoedprojecten op stapel. "Maar de eigenaars zijn er niet gerust op", zegt Recollecte. "Ze weten dat ze sommige grote gebouwen bij de Europese Unie kwijtraken. Maar wat moeten ze doen met de vele kleine kantoorgebouwen, waarvoor Europa geen interesse heeft?"

Intussen blijft de bouwlobby actief in de wijk. De vennootschap Leopoldruimte, een samenwerkingsverband tussen de Bacob en de Generale die begin jaren negentig het Europees Parlement uit de grond stampte, is vragende partij om het parlementair complex uit te breiden met twee torens voor de diensten van het parlement. Ondertussen verzaakt ze aan haar plicht om compensatiewoningen in de buurt op te trekken en talmt ze met de afwerking van de overkapping van het nabijgelegen Luxemburgstation, tot grote ergernis van de buurtbewoners. Die hadden ook gedacht dat caféterrasjes en andere handelszaken misschien konden bijdragen tot het opfleuren van de troosteloze betonnen vlakte die na de overkapping van de sporen overbleef. Maar Europa vindt dat de parlementaire gebouwen aan grandeur en sérieux zouden inboeten als er op de begane grond handelszaken komen.

Misschien nog het meest tekenend voor de hele situatie in de Leopoldwijk is de aanleg van een met enkele bomen omzoomd pleintje op een al jaren braakliggend terrein aan de Belliardstraat. Het pleintje, dat straks de ronkende naam Unieplein/Place de l'Union meekrijgt, is een overblijfsel van de mislukte architectuurwedstrijd, onderdeel van een prestigieus project dat een wandelroute uittekende tussen de verschillende Europese instellingen. Als het nu toch wordt aangelegd, is dat niet eens vanuit de zorg om de omgeving te verfraaien. "Het Unieplein komt op de enige plaats in de Leopoldwijk waar niet gebouwd mag worden", zegt Recollecte. "Door de nabijheid van de Belliardtunnel en van het stormbekken van de Maalbeek mag er zelfs geen boom in de grond worden gestoken."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234