Donderdag 18/07/2019

portret

Zelfs een strafkamp kreeg Nobelprijs-winnaar Liu Xiaobo niet klein: hij bleef vechten

Liu Xiaobo. Beeld EPA

De Chinese censor zat er bovenop. Drie minuten nadat was aangekondigd dat schrijver en mensenrechtenactivist Liu Xiaobo de Nobelprijs voor de Vrede had gewonnen ging de ene na de andere website op zwart, net zo lang tot op het Chinese internet die hele Nobelprijs niet meer bestond. Zoveel reactie had Liu niet eerder in zijn leven opgeroepen. Liu overleed vandaag op 61-jarige leeftijd aan leverkanker.

Voor die Nobelprijs was Liu vooral bekend bij mensen die hevig geïnteresseerd zijn in Chinese dissidenten. In zijn jonge jaren was hij een rebelse academicus, die zich verzette tegen de culturele elite. Die sliep "hangend in de boezem van de een of andere grote autoriteit, wegdoezelend in diens warme omhelzing", tekende de Australische top-sinoloog Geremie Barmé uit Liu's mond op.

Intellectuelen die zich bezighouden met de grote Chinese kwesties, daar heeft de doorsnee Chinees niet veel mee op. Al schreef Liu honderden pleidooien voor meer vrijheid voor het Chinese volk, dat volk kende de naam Liu Xiaobo nauwelijks en hij was als rasechte intellectueel ook geen groot kenner van het volk.

Zijn essays zijn scherp, eigenzinnig en doorwrocht, al was hij geen schrijver pur sang. Zijn carrière als literatuurcriticus besteedde hij aan andermans scheppingen. Hij las graag Kafka en Nietzsche.

Hij gaf gastcolleges in de Verenigde Staten toen de democratiseringsbeweging in 1989 begon. Liu vloog direct terug. Zijn motto - een eerlijk, verantwoordelijk en waardig leven leiden - liet hem geen andere keuze. Hij organiseerde een hongerstaking om de autoriteiten over te halen met de studenten te praten en verzette zich tegen bloeddorstige studentenleiders. Die waren uit op een zo gewelddadig mogelijke confrontatie met het leger, in de hoop dat vele duizenden doden zoveel verontwaardiging zouden ontketenen dat het volk het regime na het neerslaan van de studentenopstand alsnog ten val zou brengen.

Chinese dissidentenmilieu

'1989' leverde hem twee jaar celstraf op. Hij verloor zijn baan, mocht niet meer publiceren of in het openbaar spreken. Liu werd een tragische figuur, een beroepsdissident die detentie wegens geweldloos verzet als dagelijks werk zag. De Man zonder Vijanden, noemde hij zichzelf.

In vrijheid was hij de aanvoerder van bijna manische discussies met kettingrokende geestverwanten. Geheelonthouder Liu genoot van een pittige vleesschotel terwijl zijn vrouw, dichteres Liu Xia, glazen sterke drank achterover sloeg. In vrijdenkerskringen was het echtpaar wereldberoemd. Het Chinese dissidentenmilieu hangt echter als los zand aan elkaar. Soms drijft iemand boven waarvan westerse waarnemers zeggen: dat is de Chinees die het versplinterde vrijdenkerswereldje verenigt en tegelijk minder politiek geïnteresseerde Chinezen mobiliseert. Zo'n leidersfiguur was Liu niet, maar hij had autoriteit, op basis van anciënniteit en onwrikbare principes.

Liu Xiaobo op een archieffoto uit 2010. Beeld EPA

Vandaar dat in 2008 zijn naam als co-auteur onder Charta 08, een manifest dat in beleefde taal opriep tot politieke hervormingen, goed was voor een voor Chinese begrippen grote hoeveelheid steunbetuigingen. Al zijn driehonderd medeondertekenaars op papier plus 10.000 handtekeningen online niet bepaald een volksopstand, de staat besloot Liu als voorbeeld te stellen.

Hij werd in 2009 veroordeeld tot elf jaar cel wegens opruiing tot omverwerping van de staat. Die zware straf maakte Liu tot een uitgelezen kandidaat voor het Comité voor de Nobelprijs, dat in 2010 "iets aan de kwestie China" wilde doen.

China vatte het eerbetoon aan Liu op als een regelrechte belediging. De onbekende dissident had door de dramatische lege stoel bij de uitreiking plotseling een hoog internationaal profiel. Dat draagt de staat hem tot de dag van vandaag na. Internationaal verschoof de aandacht echter snel naar andere activisten. Bijvoorbeeld kunstenaar Ai Weiwei, die in 2011 maandenlang verdween. Ai is de man van het grote, provocerende gebaar. Zijn opgestoken middelvinger naar het portret van Mao Zedong op het Plein van de Hemelse Vrede is gemakkelijk als verzet te herkennen voor westerlingen. In tegenstelling tot Liu's tere gevangenispoëzie.

De lege stoel van Liu Xiaobo op het Nobelprijspodium in Oslo. Beeld REUTERS

"Dageraad een uitgestrekte leegte/ Jij op een plaats ver weg/ met nachten van liefde weggeborgen."

Dichtregels uit 1997, een jaar nadat hij met Liu Xia trouwde in de kantine van het strafkamp waar hij werd heropgevoed. Dat is nooit gelukt. Hij bleef vechten, terwijl de wereld langzaam interesse verloor in de Chinese mensenrechtensituatie. Toen hij op eerste kerstdag 2009 tot elf jaar werd veroordeeld zei hij in de rechtbank dat gevangenisstraf 'niets om over te klagen' was. Het waren zijn laatste woorden in het openbaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden