Woensdag 22/01/2020
Betogers in Kiev roepen op zondag om een ‘rode lijn’ voor president Zelenski in zijn onderhandelingen met de Russische president Poetin.

Oekraïne

Zelenski en Poetin starten vredesonderhandelingen over Oost-Oekraïne. Hoe haalbaar is dat?

Betogers in Kiev roepen op zondag om een ‘rode lijn’ voor president Zelenski in zijn onderhandelingen met de Russische president Poetin. Beeld Sergei Suspinsky / AFP

Na ruim drie jaar zonder onderhandelingen doen Rusland en Oekraïne een nieuwe poging hun oorlog te beëindigen. In Parijs maakt de onervaren Oekraïense president Zelenski vandaag voor het eerst kennis met president Poetin. De Franse president Macron en de Duitse bondskanselier Merkel bemiddelen. Hoe realistisch zijn de kansen op duurzame vrede in het oosten van de Oekraïne?

Inzet van de top zijn stappen richting vrede in het oosten van Oekraïne. Separatisten vechten daar al vijf jaar met steun van Rusland om eigen grondgebied en hebben twee volksrepublieken uitgeroepen. De strijd tegen het Oekraïense leger heeft aan zeker 13.000 mensen het leven gekost en iedere week vallen er nieuwe slachtoffers. Welke stappen richting vrede zijn vandaag realistisch en welke niet?

Stap 1. Grootschalige gevangenenruil: haalbaar

De makkelijkste horde. Poetin en Zelenski hebben laten zien dat ze het eens kunnen worden over een gevangenenruil. In september droegen ze ieder 35 gevangenen over. Nu praten ze over een ruil van alle resterende gevangenen. Oekraïne zou bereid zijn ongeveer 250 Russische en Oekraïense separatisten vrij te laten in ruil voor 100 Oekraïners. Daarnaast wil Oekraïne 113 mensen terug die gevangengenomen zijn bij het andere grote (geweldloze) conflict tussen Rusland en Oekraïne: de Russische annexatie van schiereiland de Krim.

Zelenski is de vragende partij. Sinds zijn aantreden in mei voert hij campagne om een einde te maken aan de oorlog. Hij drong maandenlang aan op een ontmoeting met Poetin en noemt een deal over een gevangenenruil het meest haalbaar.

Poetin heeft minder haast. Bij de vorige ruil gebruikte hij zijn sterkere onderhandelingspositie om de uitlevering te bewerkstelligen van MH17-verdachte Vladimir Tsemach.

Stap 2. Staakt-het-vuren: niet ondenkbaar

Het geweld had in 2015 al moeten stoppen. Toen kwamen Rusland, Oekraïne en de separatisten een vredesplan overeen met een wapenstilstand als eerste maatregel. Daar is weinig van terechtgekomen, behalve terugtrekking van de zwaarste artillerie. Het conflict is nu een loopgravenoorlog met dagelijkse beschietingen.

Toch is een vermindering van de beschietingen niet ondenkbaar. In zijn eerste half jaar als president wist Zelenski kleine overwinningen aan het front te boeken. Oekraïense troepen en separatisten trokken zich terug bij twee dorpen. En Oekraïne herbouwde een voetgangersbrug bij een checkpoint waar duizenden mensen dagelijks het front oversteken, meestal om pensioenen op te halen in Oekraïne of om familie te bezoeken.

Rusland heeft ook belangen bij minder geweld. Ondersteuning van de separatisten is een dure zaak voor Moskou. Bovendien zoeken Europese landen weer toenadering tot Rusland. Vooral de Franse president Macron, die vandaag ook aan tafel zit, pleit voor herstel van de banden met Rusland. Een wapenstilstand in Oekraïne zal het voor Rusland makkelijker maken om Europese kritiek op Macrons voorstel te dimmen.

Wel is de vraag of Poetin belang heeft bij snelle toenadering tot Europa. Russische diplomaten wisten onlangs niet wat ze moesten zeggen toen Franse collega’s allerlei voorstellen deden tot nieuwe samenwerking, zo is te horen in diplomatieke kringen. Poetin presenteert zich aan de Russische bevolking als beschermheer die als enige ‘het oprukkende Westen’ op afstand kan houden. Wat heeft hij Russen te bieden als dat vijandbeeld wegvalt?

Stap 3. Autonome status voor separatistengebied: nauwelijks voorstelbaar

Vanaf hier wordt een oplossing voor het conflict nauwelijks voorstelbaar. In het bestaande vredesplan worden de twee zelfverklaarde volksrepublieken deel van Oekraïne. Ze mogen verkiezingen houden en krijgen een autonome status.

Maar de separatistenleiders zien dat niet zitten. Ze vallen over Zelenski’s voorwaarden voor verkiezingen: ontwapening en deelname van Oekraïense politieke partijen. Maar ze willen bovenal aansluiting bij Rusland. Dat is onbespreekbaar voor Oekraïne en ook Rusland is terughoudend: weinig Russen zitten te wachten op twee arme Oekraïense gebieden en annexatie levert waarschijnlijk nieuwe economische sancties op.

Een speciale status wekt in Oekraïne ook felle weerstand op. Na de duizenden doden wordt iedere toezegging aan separatisten gezien als capitulatie. De troepenterugtrekking bij twee dorpen leidde al tot relletjes tussen oorlogsveteranen en politie. In oktober demonstreerden duizenden mensen in Kiev tegen een toekomstige speciale status.

Maar Zelenski ziet niets in het alternatief: een militair offensief. Het Oekraïense leger zegt dat zo’n offensief tienduizenden levens zal kosten, met straatgevechten in grote steden als separatistenhoofdstad Donetsk. “Dan hebben we het opnieuw over mensenlevens en land”, zei Zelenski. “Ik zal dat nooit doen.”

Stap 4. Oekraïense controle over de grens met Rusland: onvoorstelbaar

De 400 kilometer lange grens met Rusland vormt de levensader van de separatisten. Het cash geld van de volksrepublieken (Russische roebels) komt hier binnen. Net als militaire en civiele ondersteuning. Andersom houdt Rusland via de gedeelde grens controle over de volksrepublieken.

Geen grens om over te dragen aan het Oekraïense leger dus. Maar zonder grenscontrole houdt alles op voor Zelenski. Dan geen verkiezingen in separatistengebied en geen autonome status. Hoogst haalbaar lijkt daarom een bevroren conflict met minder geweld dan nu.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234