Dinsdag 15/10/2019

'Zekerheden beangstigen mij'

Voor het eerst in achtendertig jaar maakt er weer eens een Nederlandse film kans op de Gouden Palm. Borgman is de nieuwe film van Alex van Warmerdam. Hij gaat morgen in wereldpremière in Cannes en 'onze' Jan Bijvoet (46) speelt met glans de hoofdrol.

Jan Bijvoet is een erg goed acteur. Dat mag neergeschreven worden, want daar is heel veel volk het over eens. Hij begon zijn spelersjaren bij de legendarische Eric De Volder, hij acteerde in een voorstelling van de Blauwe Maandag Compagnie, en werd doen vaste gast bij Het Toneelhuis onder Luk Perceval. Toen die naar Duitsland verdween, nam hij samen met een paar anderen de artistieke leiding van Zuidpool op zich. Tussendoor was hij ook op televisie te zien, onder meer in Van vlees en bloed - daar was hij JB, het criminele sujet van dienst. Hij nam onlangs ook een kleine rol voor zijn rekening als een van de muzikanten in The Broken Circle Breakdown van Felix Van Groeningen en nu is hij dus Borgman. Een rol die hij met groot genoegen heeft gespeeld, zoals hij op veel momenten ook met groot genoegen níet speelt. Jan Bijvoet is een man met een volstrekt eigen kijk op het leven, de kunsten en de dingen.

De 'historische' selectie voor Cannes is een opmerkelijke erkenning voor Borgman.

Jan Bijvoet: "Geen idee wat het criterium van de jury was, ik kan alleen maar voor mezelf spreken, maar ik vind Alex van Warmerdam geweldig. Hij schrijft, regisseert films en theater, schildert, ontwerpt zelf de affiche. Die man kan alles. Hij heeft een erg goede smaak, hij denkt hard na over de dingen, hij is streng en hij communiceert eerlijk en direct. Dat kan hij zich ook permitteren, want je voelt dat de ploeg helemaal voor hem gaat en dat er vriendschap is tussen die mensen. Soms wou hij vijfendertig takes van één scène, en dan nog schoot niemand in een kramp, en Alex zelf verloor nooit zijn humor. Hij durft ook tijdens het draaien nog rigoureuze keuzes te maken. Op het moment zelf een bepaalde scène gewoonweg niet opnemen, terwijl hij beslist om een andere belangrijke scène, een paar weken later, volledig opnieuw te filmen. En dat blijken dan uiteindelijk voor het geheel gouden ingevingen te zijn geweest.

"Toen Alex mij vroeg om naar de casting van Borgman te komen, heb ik niet getwijfeld. Ik zeg ja tegen projecten om de mensen, en in dit geval wist ik intuïtief gewoon: alles aan deze film gaat kloppen. En dat bleek ook zo te zijn. Alex' en mijn smaak vielen tot in de kleinste details samen, heel fijn. Ik vond het fantastisch om die draaiperiode mee te maken, ook al was het bij momenten verschrikkelijk vermoeiend, ook al zat het regelmatig tegen wegens vreselijk weer, ik had elke dag opnieuw zin om op de set te staan, om het te geven aan die ploeg, net zoals zij het wilden geven aan ons.

En toen ik het resultaat zag, was ik helemaal mee. Niet zo evident als je zelf meespeelt, want in sommige gevallen kan je niet voorbij jezelf kijken."

De erkenning van zo'n selectie, heeft dat betekenis voor jou?

"Ik vind het wel fijn dat er uit zo'n prestigieuze en onverwachte hoek bevestiging komt. Opeens sta je met zo'n film toch zomaar tussen de groten der aarde, daar ben ik een paar dagen stil van geweest, of bon, een halfuur toch. (lacht) Maar het circus daaromheen, daar heb ik helemaal niks mee. Ik zou veel liever vanuit mijn zetel thuis supporteren dan dat ik over kleding moet nadenken om over een rode loper te gaan draven. Wat zou mijn aanwezigheid daar in godsnaam bijdragen?"

Je zou gewoon zelf kunnen genieten van de aandacht?

"De aandacht van een bende fotografen? Daar zit ik echt niet op te wachten. Verder wil ik de nood van een mens aan aandacht zeker niet onderschatten. Ik heb gemerkt toen ik vier jaar geleden stopte met rol na rol te spelen, dat ik echt moest afkicken van die aandacht. Dat is heftig geweest, maar wel fantastisch. Want ik vind het niet prettig, dat gevoel van afhankelijk te zijn. Tenzij ik er zelf voor kies. Van mijn dochter, bijvoorbeeld, wil ik wel afhankelijk zijn. Zij is heel belangrijk voor mij, maar ook haar halfbroertje en haar moeder, omdat ik hen graag zie. Voor hen wil ik allemaal mee zorg dragen. Maar ik wil wel vrij kunnen zijn van alles wat mij niks bijbrengt. Vroeger heb ik lyrisch geleefd, stevig gedronken. Fijn dat ik dat heb meegemaakt, ik koester de herinneringen aan de zotte nachten, aan de drinkebroers, maar het geeft mij toch een goed gevoel dat het nu allemaal niet meer hoeft."

Waarom heb je als gewaardeerd acteur met een volle agenda in 2009 plots beslist om eruit te stappen en alleen per uitzondering nog eens ja te zeggen tegen een project?

"Omdat ik eens wou ervaren wat dat met mij zou doen. Mijn hele volwassen leven had ik alleen maar gespeeld. Ik werd wakker 's avonds op de scène, en nadien begon mijn dag eigenlijk pas. Dan moest ik stevig op café, pure decompressie. Het theater slokte mij helemaal op, mijn leven was chaotisch en turbulent, alsof ik die pieken en dalen nodig had om gevoed te worden. Ik denk dat ik de hardheid en de confrontatie opzocht. Ik wilde over grenzen gaan en kijken wat er dan zou gebeuren. Ik vind het goed dat ik dat gedaan heb. Ik voelde mij ook op dat moment gelukkig, eigenlijk. Maar ik zat wel op die TGV en die denderde maar door. Ondertussen kreeg ik een dochter, maar dat remde mij niet af. Ik leek niet te kunnen doseren, ook al heb ik dat wel geprobeerd.

"Ik ben een all the way-mens, vrees ik. En heel rusteloos. Op een bepaald moment vond ik het tijd om op de rem te gaan staan, vanuit de gedachte: dit kan niet alles zijn. Ik wilde weten wie ik was zonder dat alles. In het begin was die ommekeer heftig en onzeker, maar ik wist dat ik door die eerste angst heen moest bijten om te weten hoe het echt zou voelen. En dat heb ik gedaan. Sindsdien heb ik permanent een inwendige glimlach, zoals ik dat graag noem, ik voel mij supergoed. Net omdat ik ook het andere heb gekend, denk ik."

"Tegenwoordig leef ik vanuit een totaal ander bioritme. Ik sta vroeg op, ik probeer overdag alleen maar te lezen, tussendoor doe ik praktische dingen die moeten gebeuren, en die dan veel tijd in beslag nemen, want ik ben absoluut niet efficiënt in de dingen, ik doe alles traag. Ik zit graag in de zetel, te kijken naar mensen, te praten met wie mij dierbaar is."

"Vroeger dacht ik over alles na als kunstenaar, nu sta ik midden in het leven. En een acteur denkt anders na over het vaderschap dan iemand die zelf een kind gekregen heeft en veel bezig is met zijn dochter. Het is heel belangrijk geweest voor mij om antwoorden te krijgen op al dat soort vragen."

Waarom had je die behoefte zo sterk, heeft dat ook met je heftige jeugd te maken?

"Mijn ouders waren mensen die zich losgerukt hebben uit het heersende benepen klimaat van die tijd. Mensen kochten kinderen en bleven dan samen uit angst voor wat de buren zouden denken, of de pastoor, of de familie. Mijn moeder en vader zijn verhuisd naar de stad, ze leefden van de liefde en de kunst, liepen op blote voeten. Zij wilden tonen dat het anders moest kunnen, dat er nog andere waarden waren. En zo zijn ze eigenlijk doorgeslagen naar het andere uiterste: voor hen waren verantwoordelijkheid en zorgzaamheid onwerkelijke begrippen. Er zijn voor de kinderen was geen evidentie.

"Dat heeft mijn ideeën ook gekleurd. Ik heb nooit geloofd in relaties die altijd blijven duren, bijvoorbeeld, daar geloof ik trouwens nog steeds niet in. Wat ik wel heb ontdekt door zelf ouder te worden is dat onvoorwaardelijkheid wel bestaat, naar je eigen kind toe, bijvoorbeeld, en dat loyaliteit wel degelijk lang kan duren. Dat wist ik vroeger niet."

Heb je het gevoel dat je beschadigd uit je jeugd bent gekomen?

"Ik geloof het wel. Maar bon, een mens loopt altijd beschadigingen op, ze variëren in gradatie en soort, afhankelijk van de opvoeding, het milieu en erfelijke factoren, natuurlijk. In die zin zijn het net de beschadigingen die hem ook uniek maken. Bovendien ben ik ervan overtuigd dat elke beschadiging tezelfdertijd ook een kwaliteit is. Twee kanten van dezelfde medaille. Met het lastige stuk dat je met je mee sleept, moet je iets doen. Je kan dat ombuigen tot iets dat veer je gaat werken. Of dat moet je toch proberen, denk ik."

Je lijkt wel iemand die zijn leven heel erg bewust in de hand neemt.

"Ik probeer dat toch, voor zover het kan. Vroeger was ik een hele verlegen jongen. Ik zat op een technische school, maar ik wilde verder. Ik ben naar de toneelschool gegaan. Niet omdat ik acteur wou zijn - die spellessen nam ik er bij omdat ik dacht dat het mij zou helpen om zelfzekerder en eloquenter te worden. Mij was het bovenal te doen om al die lessen: literatuur, filosofie, muziek, bewegingsleer, spraaklessen. Ik wou mezelf ontwikkelen, en daar ben ik voor gegaan, ook al lag zo'n keuze niet meteen voor de hand.

"Pas jaren na mijn afstuderen heb ik liefde gekregen voor het spelen, eigenlijk door Eric De Volder te leren kennen. Die jaren met hem waren bijzonder, omdat ik leerde wat het betekent om in groep met veel kameraadschap aan iets te werken. Maar zelfs toen dacht ik al: en toch ga ik dat niet mijn hele verdere leven doen. En eigenlijk liep het in mijn artistieke loopbaan allemaal zo vlot dat het niet zo evident meer was om het roer om te gooien, maar ik wou het en ik heb het gedaan."

Ben je er zeker van dat je nooit meer naar oude ritme gaat terugkeren?

"Nee, ik ben nog nooit van iets in het leven zeker geweest. Het niet weten maakt het ook net de moeite, vind ik. Als ik weet dat iets voor altijd zou moeten duren, dan begin ik er zelfs niet aan. Ik doe nu dit, en morgen zien we wel weer. Ik heb dat in alles. Bijvoorbeeld ook in een relatie. 'Ik zie je nog graag, en jij? Ah, jij mij ook? Dan kunnen we nog voort.' Zo heb ik in de feiten al behoorlijk lange relaties gehad, maar ik wil het niet op voorhand weten.

"Zekerheden beangstigen mij. Terwijl ik het nu zeg, vermoed ik al dat het niet helemaal zal kloppen, maar intuïtief krijg ik er een benauwd gevoel bij. Omdat zekerheid gepaard gaat met verwachting, en verwachtingen verontrusten mij, zowel degene die ik aan mezelf stel, als degene die anderen aan mij stellen."

Waarom? Ben je dan bang om te falen of tekort te schieten?

"Dat zou inderdaad het resultaat kunnen zijn, maar daar zit ik niet eens zo mee, geloof ik. Ik ben allergisch voor verwachting omdat het een leugen is. Je verbeeldt je iets zoals het nooit zal zijn. Zoals Fellini zei: 'Ik maak twee films, die in mijn gedachten en degene die het uiteindelijk wordt.' Ze vroegen hem: 'Van welke hou je 't meest?' En hij antwoordde: 'Het zijn allebei mijn kinderen.' Mooi hè."

Je zegt dat je mogelijk wel weer wat meer projecten gaat doen in de toekomst. Regisseren misschien? Er zijn mensen die in jou het grote nieuwe regietalent zien, of creëer ik nu ook een foute soort verwachting?

"Jij mag dat zeggen. Wie uit liefde iets zegt, mag alles. (lacht) Ik heb heel lang beweerd dat ik nooit helemaal zelf iets van nul zou ontwikkelen. Tot nu toe heb ik alleen nog maar aangehaakt bij plannen van anderen. Als dat fijne mensen zijn, kan ik dat geweldig aangenaam vinden.

"Maar ik geef toe dat ik meer en meer begin te denken, terwijl ik zit te lezen of naar dingen te kijken of gesprekken te voeren, misschien wil ik toch zelf eens iets vertellen. Ik heb het daar met theatervrienden soms over. Maar wat het dan moet worden? Geen idee. Misschien een voorstelling, misschien een kortfilm. Het kan nog alle kanten uit. En we willen ook iets maken wars van een huis of een subsidiesysteem. We willen vertrekken van een lege agenda. Als je meedraait in het systeem, moet je jaren op voorhand plannen. We willen kijken, als we zoiets in gang zouden steken, wat er ad hoc mogelijk is. Ik ben er benieuwd naar, we zien wel of er al dan niet iets van komt. Misschien maken we wel gewoon een reis. (lacht) Dat is het heerlijke: één dag tegelijk, en kijken waar het hart mij brengt. Zo is het, en zo wil ik het graag houden."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234