Donderdag 27/01/2022

Zeg nooit langdradig tegen een extended edition van The Lord of the Rings

Peter Jackson laat zich ontvallen dat de dvd-versie net iets definitiever is dan de filmzaalvariant, dan de elfvoudige Oscarwinnaar dus. Misschien mag dat wel, aangezien die vijftig extra minuten niet zomaar inlassingen en toevoegingen zijn

In de ban van de dvd

Wie in de kerstvakantie nog wat vrije uren op overschot heeft, kan die altijd besteden aan de extended edition-dvd van The Return of the King, die sinds half december te koop is. Het derde deel van de Tolkien-trilogie The Lord of the Rings werd overladen met (elf) Oscars, maar regisseur Peter Jackson zat vijftien dagen na de Oscarceremonie alweer achter de camera's. Voor extra opnames voor de dvd-versie van de al overdadig gelauwerde film. Of hoe de dvd voor de filmmakers een stevige steun in de rug kan zijn, niet alleen commercieel, maar vooral artistiek.

Brussel

Eigen berichtgeving

Walter Pauli

Jackson noemt de lange (of beter: nog langere) versie van zijn film gelukkig geen director's cut, maar gewoon een extended edition. De eerste omschrijving zou immers suggereren dat Jackson zijn Oscarwinnende bioscoopversie niet helemaal als de zijne beschouwt, dat hij zich genoodzaakt voelde een 'perfectere' versie van dezelfde film af te werken en zich een beetje distantieert van zijn eigen film.

Vandaar dat Jackson zijn uitgebreide dvd's - hij hanteerde dat procédé ook al bij zijn twee voorgaande Tolkien-films - gewoon een 'uitgebreide editie' noemt. "Het zijn in essentie twee andere interpretaties: de bioscoopversie geeft een iets kortere, snellere interpretatie. De uitgebreide dvd's geven ons de kans een versie te presenteren die niet alleen nog iets dichter tegen de boeken van Tolkien aankruipt, maar die vooral meer tijd besteedt aan de ontwikkeling van de personages, aan subtiliteiten, aan elementen die misschien niet zo essentieel voor het verhaal zijn maar die een film des te meer kleur en diepgang geven."

En uitgebreid is het wel. Afgezien van twee extra dvd's met documentaires en een boel uitleg over het productieproces, is vooral de aanpassing aan de eigenlijke film markant. Jackson voegde 49 minuten toe, waaronder drie extra scènes die een belangrijke plaats innemen in het oeuvre van Tolkien, maar waarmee hij in de bioscoopversie geen blijf wist. Het gaat om de verschijning van 'de mond van Sauron' (een fieltige dienaar van het kwaad), de confrontatie tussen witte tovenaar Gandalf (Ian McKellen) en de valse tovenaar Saruman (de oude Christopher Lee) en hogervermelde Gandalf met de heer van de ringgeesten, ook al een boosdoener eerste klas.

Toch lijkt het erop dat Jackson, samen trouwens met zijn crew en cast, op die uitgebreide dvd zijn lust voor perfectie pas helemaal heeft botgevierd, zijn ambitie ook. Dat valt af te leiden uit Jacksons eigen commentaar op deze dvd. Daarin laat hij zich letterlijk ontvallen dat de dvd-versie toch net iets definitiever is dan de filmzaalvariant, dan de Oscarwinnaar dus. Misschien mag dat ook wel, als je weet dat die bijna vijftig extra minuten niet zomaar inlassingen en toevoegingen zijn. Howard Shore heeft er extra filmmuziek voor geschreven, en van tijd tot tijd noopten ze ook tot extra opnames. Acteurs (ook de hoofdrolspelers) werden teruggeroepen, vaak helemaal tot in Nieuw-Zeeland, voor weer een shot, opnieuw een paar extra regels, die close-ups, dat panoramische beeld, deze repliek. En omdat dvd's nu eenmaal na de bioscoopfilm verschijnen, gebeurden de opnames ook na die release van de film, in dit geval zelfs ná de Oscaruitreiking.

Nu is de derde extended edition-dvd ook het einde van een ontzaglijk filmproject. De drie uitgebreide dvd-films samen duren bijna twaalf uur. Dat het allemaal groots en geweldig ging worden, lag eigenlijk in de lijn der verwachtingen. Had de oude Tolkien zelf ook niet moeten ploeteren voor hij zijn werkstuk beëindigd kreeg?

De eerste regels van The Lord of the Rings - al zeggen we in het Nederlands eigenlijk In de ban van de ring - schreef Tolkien in 1937, zijn boek werd pas uitgegeven in 1952. En dan nog ging het 'maar' om het eerste deel. Zijn uitgever zag geen brood in een boek van meer dan duizend pagina's. Driemaal driehonderd en zoveel zou ook wel goed zijn. Weliswaar zou Tolkien tot het einde van zijn lange leven benadrukken dat In de ban van de ring in essentie één boek is, zij het verdeeld over drie banden. Niet toevallig is de officiële titel van het derde boekdeel The Return of the King, being the third part of The Lord of the Rings. Toch ziet het grote publiek het vaak niet als één werkstuk, maar als een trilogie. Zo ook de films. Dat zijn er drie, niet één. Zij het dat ze onderling innig verbonden zijn. Bij Tolkien primeerde eenheid van opzet, bij Jackson is dat niet anders.

Net zoals Tolkien besteedde Jackson jaren aan dit ene project waaruit drie films kwamen, plus drie langere dvd-versies. Sommige opnames van The Return of the King dateren van helemaal in het begin van het project, andere zijn nog maar een paar maanden oud. Zo zien we in deze extended dvd de hobbits Frodo en Sam - voor wie het niet weet: hobbits zijn groot uitgevallen kabouters met harige voeten en kale kinnen - in een paar scènes samen praten. De close-ups dateren van voorjaar 2004, de totaalopnames van dezelfde scène werden al in 1999 ingeblikt. Er zit dus bijna vijf jaar tussen de beelden van één scène.

Of dat echt commercieel is, valt te betwijfelen, zeker nadat Jackson die elf Oscars naar huis had gesleurd. Wat zou zo'n extra scène nog meer geld kunnen opbrengen voor filmmaatschappij New Line Cinema. De oude en nieuwe fans zaten gewoon te wachten op nog, nog, nog. Al wat Jackson hen voorschotelt, zullen ze kopen. Ongeacht de kwaliteit. Dat hebben een aantal boekhouders bij New Line ook Jackson in het hoofd proberen te prenten. Er verschenen berichten over onmin tussen maatschappij en filmmakers over de verdere afwerking van bepaalde extra scènes. Jackson wilde de digitalisering bij Weta Workshop laten doen, zijn eigen, eveneens met Oscars overladen special effects-productiehuis in Nieuw Zeeland. Weta is in zijn vak top, zij het ook in de doorgerekende prijzen. En bij New Line probeerden ze even of het allemaal toch niet goedkoper kon, zeker nu het zogezegd 'niets meer zou maken'. Jackson heeft voet bij stuk gehouden. En, te zien aan deze dvd, maar goed ook.

De extended edition geeft op een verbijsterende wijze inzicht in het maken van deze films. Er is niet alleen het verhaal van de scènes die geschrapt werden, of bijgevoegd, of verplaatst. De dvd's gummen de onderlinge meningsverschillen niet weg. Zo is het een publiek geheim dat hoofdrolspeler Christopher Lee (zoals altijd de schurk, ditmaal de 'slechte' tovenaar Saruman) niet was opgezet met Jacksons beslissing om zijn personage zonder meer uit de bioscoopversie van deel drie weg te knippen en het achteloos te laten verdwijnen. Op de dvd legt Jackson uit waarom die scène uiteindelijk is gesneuveld: het was bedoeld als einde van het tweede deel (The Two Towers), maar daar werkte het niet helemaal, en werd dan verplaatst naar het begin van deel drie, maar ook daar werkte het niet perfect. Bovendien nam die scène 'te veel tijd in beslag': ook in films van meer dan drie uur moeten regisseurs een gevecht aangaan met de producenten om iedere halve minuut meer. En dus sneuvelde die Saruman-Gandalf-confrontatie.

Jackson heeft zijn woord amper geplaceerd, of op dezelfde dvd legt Lee uit dat Jackson, wat deze specifieke beslissing betreft, een halve barbaar was, iemand die niet fijngevoelig omsprong met het werk van Tolkien en evenmin met de prestaties van de acteurs. Waarna de coscenaristen en de mensen van de montage Peter Jackson volgen, en zijn beslissingen helpen argumenteren. En vervolgens de acteurs en bloc achter Christopher Lee staan, en allemaal zeggen geschokt te zijn door het feit dat het definitieve lot van Saruman de filmzalen niet haalde.

Gelukkig bestaan er daarvoor dus dvd's met extended versions, en kreeg Christopher Lee/Saruman, samen met zijn trawant Brad Dourif/Grima Slangtong, de plaats die hij wel degelijk verdient.

Dat is trouwens het grote verschil tussen dvd en film. Hoewel de bioscoopversie al veel langer duurde dan een gewone film, was het verhaal niet echt 'af'. En dat heeft Jackson een beetje aan zichzelf te danken. Hij wilde namelijk de onderverdeling van Tolkiens boeken niet volgen. Eigenlijk kleedde hij boek twee uit. Het begin ervan, de dood van antiheld Boromir, trok hij naar voor, naar het einde van film één (The Fellowship of the Ring). En twee majeure scènes van deel twee (hogervermelde confrontatie Saruman-Gandalf, maar ook de memorabele tocht van Frodo, Sam en Gollem naar de pas van Cirith Ungol) verhuisde hij naar achter, naar deel drie. Vandaar dat deel twee nogal kaal overbleef en Jackson in zijn tweede film tamelijk veel heeft toegevoegd aan het originele verhaal van Tolkien: de aankomst van een elfenleger bij Helmsdiepte, Aragorns bijna noodlottige val van een klif in een gevecht met orcs, of kapitein Faramir die de hobbits meeneemt naar de belegerde stad Osgiliath. En daarom moest onze Jan Temmerman wel in zijn recensie opmerken: "In vergelijking met de eerste film is dit veel meer een echte actie- en spektakelprent. Er is minder plaats voor lyrische nostalgie naar Tolkiens lost world." Dat was juist gezien, want achteraf erkende Jackson dat hij met gemengde gevoelens achterbleef na het maken van deel twee.

Dat achteruitschuiven zorgde ook nog eens collateral damage voor deel drie: ineens beschikte Jackson over veel te veel materiaal. Dus schrapte hij driftig, ditmaal dus uit originele Tolkien-passages.

Tenminste, dat doet hij in de bioscoopversie. Op de uitgebreide dvd komt hij weer dichter bij het boek en gebruikt hij de vele extra tijd die hij zichzelf neemt (en waarop hij de fans trakteert) voor een aantal cruciale scènes. In een aantal gevallen wordt het verhaal er gewoon logischer op. Je leert bijvoorbeeld veel beter hoe het het heldentrio (Aragorn, Gimli de dwerg en Legolas de elf) vergaat op het Pad der Doden, en waarom ze, zogezegd te laat, per schip aankomen op het slagveld. Ook herstelt Jackson een paar intimistische pareltjes, zoals vrouwe Eowyn en heer Faramir die samen herstellen in het Huis van Genezing, waarbij hij heur hand aanraakte en van het een het ander komt.

Jackson is natuurlijk niet de eerste, laat staan de laatste regisseur die een extra lange versie op het publiek loslaat. Ze zijn er in overvloed, en het bekijken van extended versions/director's cuts leidt meer dan eens tot heftige discussie: is de uitgelengde 'kopie' beter dan het origineel, of niet? Gaat het om een verkooptruc of een artistieke surplus, een zaak van slechte outtakes toch nog commercialiseren, of biedt de dvd een uitweg voor de artistieke integriteit van de regisseur?

De moeder van alle director's cuts stamt echter van lang voor de tijd van de dvd. Het gaat om 37°2 le matin, ook bekend als Betty Blue. Wat regisseur Jean-Jacques Beineix ook deed, hij kreeg voor de première in 1986 'slechts' 120 minuten, en de film stelde teleur: het verhaal was gewoon niet te begrijpen. Pas later mocht Beineix er ineens 65 minuten bij lappen, en toen begon de lange - en overal bekende - versie haar triomftocht.

In dit dvd-tijdperk lijken er nogal wat redenen waarom filmmakers tot een director's cut overgaan. Mislukte films terug oppoetsen (zoals eigenlijk ook met de oorspronkelijke 37°2 gebeurde), is er duidelijk een van. Daarom liggen er gloednieuwe director's cuts in de rekken van dure flops als Pearl Harbour (2001) en, recentelijk, King Arthur (2004).

lees verder op pagina 21

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234