Vrijdag 09/12/2022

ReportageCorona

Zeg niet ‘lockdown’, maar ‘stille periode’: China krijgt nieuwe covidtaal

Een gezondheidswerker neemt covidtests af op straat in Shanghai. Beeld AFP
Een gezondheidswerker neemt covidtests af op straat in Shanghai.Beeld AFP

In China heeft corona van overheidswege een nieuwe taal gekregen. Maar het officiële gebruik van eufemismen als ‘statisch management’ of ‘relatieve stilstand’ werkt vaak averechts. ‘Als je nu zegt dat mijn wijk een stille periode krijgt opgelegd, dan schrik ik me rot.’

Leen Vervaeke

De tijd van lockdowns is voorbij in China. Niet dat er geen steden meer worden lamgelegd of inwoners worden opgesloten: half juli zaten 264 miljoen mensen volledig of gedeeltelijk vast, stelt investeringsbank Nomura. Maar het woord ‘lockdown’ wordt daar niet langer voor gebruikt. Steden gaan nu in ‘relatieve stilstand’ of in een ‘stille periode’, of worden ingedeeld in ‘controle- en preventiezones’ tot ze ‘maatschappelijk zerocovid’ bereiken. Dat klinkt veel beter dan lockdowns.

De covidpandemie heeft overal ter wereld tot nieuwe woorden geleid – denk aan social distancing of contacttracing – maar nergens is het covidvocabularium zo uitgebreid als in China. Het zerocovidbeleid gaat er gepaard met zoveel neologismen dat Chinese internetters een Klein Woordenboek van de Bestrijding van de Epidemie publiceerden. De originele woordenlijst is gecensureerd, maar blijft opduiken op het Chinese internet en wordt geregeld aangevuld.

Deels is er sprake van een normaal taalverschijnsel: de pandemie is een nieuwe situatie, en die vergt nieuwe woorden. Maar met de Chinese covidneologismen is meer aan de hand. Het zijn politieke termen: afkomstig van de overheid, verspreid door staatsmedia, bedoeld om de publieke opinie te leiden. Ze zijn een krachtig instrument voor de Chinese overheid, zeker in combinatie met censuur en controle van de media, om een alternatieve perceptie van de werkelijkheid te scheppen.

Neologismen niet nieuw

Maar het is de vraag of Peking met zijn uitdijende covidlexicon zijn doel niet voorbijschiet. De nieuwe termen volgen elkaar in hoog tempo op en lijken vooral verwarring te zaaien. “Boodschappen moeten simpel zijn om te werken”, zegt David Bandurski, hoogleraar journalistiek aan de Universiteit van Hongkong en mededirecteur van de onderzoeksblog China Media Project. “Mensen denken niet: o, kijk eens hoeveel terminologie we hebben, wat een wetenschappelijk en pragmatisch bestuur.”

Het bedenken van neologismen is niet nieuw voor de Chinese Communistische Partij (CCP). Onder partijleider Mao Zedong gold al een strikte controle op het taalgebruik binnen de partij, en later binnen de hele maatschappij. Tijdens de Culturele Revolutie werden rijke landbouwers en intellectuelen ingedeeld in ‘vijf zwarte categorieën’ van ‘klassenvijanden’, en onderworpen aan ‘strijdsessies’. De ontmenselijkende taal hielp het geweld van de Rode Gardes te legitimeren.

Het manipuleren van taal – ook bekend als linguistic engineering – is een beproefde methode van totalitaire regimes om hun bevolking te controleren. “Taal kan ons denken vormen”, zegt Xu Bian, professor linguïstiek aan Seattle Pacific University en auteur van de studie The Weaponization of Mandarin Chinese. “Als je een woord lange tijd gebruikt, raakt het in je denken geworteld en kan het je perceptie vormen.”

Levensader van het systeem

Ook democratische politici doen aan framing, maar dat gaat in China veel verder. De CCP dringt niet alleen eigen begrippen op, maar censureert alle tegengeluiden en creëert zo een monopolie op de beeldvorming. In 2017 stelde de partij zelfs een lijst op van woorden waarmee president Xi geprezen mag worden. “Discoursvorming is cruciaal voor hoe politiek in China werkt”, zegt Bandurski. “Het is de levensader van het politieke systeem.”

Zo zijn ook de covidtermen bedoeld om de perceptie van het zerocovidbeleid – tegenwoordig het ‘dynamisch maatschappelijk zerocovidbeleid’ – te bepalen. Het woord ‘lockdown’ is verbannen en vervangen door ‘statisch management’, ‘relatieve stilstand’ of ‘stille periodes’. Wat dat precies betekent, wordt nooit duidelijk uitgelegd, maar het klinkt wetenschappelijk en doordacht, en laat toe het beleid als succesvol voor te stellen. Lockdowns komen in China officieel niet meer voor.

De covidterminologie wordt niet centraal bedacht, zeggen experts, maar komt voort uit een proces binnen de hele partij. “Er is niet één overheidsdepartement dat deze woorden bedenkt”, zegt Bandurski. “Sommige termen komen uit de spreektaal, andere worden bedacht door lokale leiders. Ze worden opgepikt door staatsmedia, en daarna gelegitimeerd op het hoogste niveau, onder de acolieten van Xi Jinping. Aan de top staat Wang Huning van het Centrale Propaganda Departement.”

Verzet is zinloos

Vandaar worden goedgekeurde termen weer over de maatschappij uitgerold, via instructies aan media en internetbedrijven en via studiesessies voor partijleden, die helpen ze te verspreiden. Dat is lang niet altijd een succes. “Ik heb behoorlijk wat voorbeelden gezien waar covidtermen vooral scepsis opriepen”, zegt Bandurksi. “Rond de befaamde ‘groene code’ worden heel veel grappen en woordspelingen gemaakt, als een manier om kritiek op het beleid te uiten.”

Maar veel covidtermen dringen tot het gewone taalgebruik door, al was het maar omdat ze zo’n invloed hebben op het dagelijks leven. Wie in China vrij wil blijven rondlopen kan maar beter weten wat ‘maatschappelijke besmettingen’ zijn, waar de ‘lockdown-, controle- en preventiezones’ zich bevinden en hoe ‘secundaire contacten’ worden bepaald. Het zijn termen die in China behoorlijk ingeburgerd zijn en een soort parallel wereldbeeld vormen, met constante dreigingen en vrijheidsberovingen, onder het mom van wetenschappelijkheid.

“Verzet van de minderheid is zinloos”, zegt Luo Xin, professor geschiedenis aan de Universiteit van Peking, die de politisering van de Chinese taal betreurt en zelf probeert neologismen uit zijn vocabularium te weren. Zo weigerde hij lang over ‘maatschappelijke besmettingen’ te spreken. “Maar geleidelijk begonnen steeds meer mensen het te gebruiken, ook in mijn familie. Het werd een deel van mijn leven. Of je het persoonlijk afkeurt of goedkeurt doet er niet toe. Taal wordt bepaald door de meerderheid.”

Voor intern politiek gebruik

In welke mate de covidterminologie het denken van de gewone Chinezen bepaalt, is moeilijk te achterhalen. Maar als het de bedoeling was van de CCP was om wetenschappelijk en doordacht over te komen, is dat volgens Bandurski en Luo niet gelukt. Integendeel, de opeenvolging van eufemismen tijdens de lockdown van Shanghai leek vooral verwarring en angst te zaaien.

“Aanvankelijk leken termen minder angstaanjagend en klonk een ‘stille periode’ beter dan een lockdown”, zegt Luo. “Maar na een paar dagen wisten we dat het hetzelfde was, of nog erger, want er kwamen mensen in je huis binnen om het te desinfecteren. De term leek niet eng, maar de maatregelen waren enger dan eng. Als je nu zegt dat mijn wijk een stille periode krijgt opgelegd, dan schrik ik me rot.”

Dat het coviddiscours de bocht uit vloog, komt doordat er naast termen voor de publieke opinie ook neologismen opdoken voor intern politiek gebruik. “Lokale leiders willen hun bovengeschikten laten zien dat ze erbovenop zitten en dat ze creatief zijn”, zegt Luo. Een term als ‘stille periode’, daar willen bestuurders vooral mee laten zien dat ze alles uit de kast halen. “Ze richten zich niet tot de bevolking, maar tot degenen aan wie ze verantwoording verschuldigd zijn: hun oversten.”

Verspreiding sneller dan ooit

Met krachtige covidtermen signaleren lokale politici hun loyaliteit aan het zerocovidbeleid en aan Xi, in aanloop naar het partijcongres, de vijfjaarlijkse hoogmis van de CCP. “Als provinciaal leider of ministerieel leider leg je zulke verklaringen af om te buigen voor de topleider, om te tonen dat je achter hem staat”, zegt Bandurski. “Dat is een proces van op één lijn te komen in aanloop naar het partijcongres, een machtsspel in de hoogste liga’s van het Chinese discours.”

Dat gebruik van taal als politiek signaal is een constante in de Chinese geschiedenis, maar heeft in het digitale tijdperk veel meer impact op de rest van de samenleving gekregen. “In het verleden zat er heel veel tijd tussen de opkomst van een nieuw woord en het moment dat gewone mensen het hoorden”, zegt Luo. “Maar nu is het mogelijk dat een nieuw woord in een dag of twee door miljoenen mensen wordt gehoord. De verspreiding gaat sneller dan ooit.”

Uiteindelijk lijkt het coviddiscours – met zijn botsende termen voor publieke opinievorming en voor politieke consumptie – veel Chinezen vooral in verwarring achter te laten. “Dat was niet noodzakelijk het doel”, denkt Bandurski. “Maar het politieke systeem kan het niet laten om nieuwe termen te bedenken. Veel partijleiders realiseren zich waarschijnlijk dat het te verwarrend is, maar ze zitten gevangen tussen een simpel narratief voor de bevolking en hun eigen politieke taal.”

Maar hier en daar is te horen dat de gecreëerde verwarring de CCP misschien ook niet slecht uitkomt, bij wijze van extra controlemiddel. “Verwarring zaaien is ook een manier om het denken van mensen te domineren”, zegt Xu Bian. “Mensen hebben het gevoel dat ze er niets van begrijpen en denken: ik doe gewoon wat me gevraagd wordt. Ze geven het op om te denken en stellen niet te veel vragen. De autoriteiten weten: verwarring is een manier om mensen gehoorzaam te maken.”

Coronawoordenboek

Chinese covidtermen en hun betekenis, voor zover te achterhalen op basis van beschrijvingen in Chinese en westerse media.

Zerocovid: aanvankelijk beleid van Chinese overheid na lockdown van Wuhan. Met behulp van maatregelen als contactonderzoek, massatesten en lockdowns wordt naar nul besmettingen gestreefd.

Dynamische zerocovid: ingevoerd in augustus 2021, na opduiken van deltavariant. Het doel is niet langer nul gevallen, maar bij elke uitbraak zo snel mogelijk reageren en overdracht stopzetten.

Maatschappelijke zerocovid: ingevoerd in maart 2022, na opduiken van omikronvariant. Alleen ‘maatschappelijke besmettingen’ (buiten quarantaine) tellen mee.

Lockdownzone: een wijk waar een nieuwe geïnfecteerde woont of werkt, alle inwoners moeten in hun eigen appartement blijven tot er veertien dagen geen gevallen meer zijn.

Controlezone: een wijk waar nauwe contacten of secundaire contacten wonen of werken, alle inwoners moeten in hun eigen wijk blijven tot er veertien dagen geen gevallen meer zijn.

Preventiezone: een wijk waar ‘risico op infectie’ bestaat, maar die niet onder lockdown- of controlezone valt. Restricties variëren van horecasluiting tot inperking van bewegingsvrijheid.

Statisch management: eufemisme voor lockdown. Niet-essentiële winkels en bedrijven gesloten, verplicht thuiswerken, woning alleen verlaten voor boodschappen of medische hulp.

Stille periode: nieuwe term voor statisch management, vanaf mei in Shanghai gebruikt. In de praktijk werd tijdens de stille periode vaak ook de voedselbevoorrading stopgezet.

Relatieve stilstand: nieuwe term voor statisch management, vanaf juli in Macau gebruikt om lichtere aanpak te suggereren.

Nauw contact: iedereen die met geïnfecteerde samen in afgesloten ruimte is geweest in twee tot vijf dagen voor aanvang van de symptomen, moet veertien (sinds kort: zeven) dagen naar centrale quarantaine.

Secundair contact: nauw contact van een nauw contact, moet zeven dagen naar centrale quarantaine.

Temporeel-ruimtelijk contact: iedereen die zich langer dan tien minuten binnen 800 meter van het telefoonsignaal van een geïnfecteerde bevindt. Kan leiden tot tijdelijke thuisquarantaine, die opgeheven wordt na twee negatieve tests.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234