Woensdag 21/08/2019

Zeg het eens niet met rozen

Waarom krokussen, viooltjes, anjers en ginkgoblad verleidelijker zijn

Kader

Ginkgo biloba

Zie dit kleinood in mijn gaarde

boomblad uit de Oriënt,

siert met zijn geheime waarde,

ingewijden welbekend.

Leeft het als een enkel wezen,

innerlijk in twee gedeeld?

Of vormt juist het uitgelezen

tweetal één herkenbaar beeld?

Langzaam rijpende ideeën

werpen op die vragen licht.

Voel je niet dat ik in tweeën

eenling ben in mijn gedicht?

Johann Wolfgang von Goethe, uit: Ken je het land waar de citroenen bloeien, Vertaling Matthias Rozemond, Bert Bakker, Amsterdam, 1998

In plaats van rode rozen of pikante lingerie geef je op Sint-Valentijn beter krokussen aan je geliefde. Of viooltjes, anjers of een ginkgoblad. Want die hebben allemaal een liefdesgeschiedenis.

door Paul Geerts

De krokus is in de christelijke iconografie namelijk het symbool van Sint-Valentijn. Volgens een van de vele legendes was Valentijn in de derde eeuw arts in Rome. Op een dag bracht men hem een blind meisje om haar te genezen. Wekenlang verzorgde hij haar met kompressen van krokusbloemen. Hij maakte ook lange wandelingen met het meisje waarbij ze krokussen plukten. Tijdens een razzia werd hij opgepakt als christen en ter dood veroordeeld. Terwijl hij in de cel wachtte op zijn terechtstelling, schreef hij een briefje aan zijn jonge patiënte. Toen het meisje de brief opende, viel er een gedroogde krokus uit. De begeleidende boodschap luidde: "Van uw Valentijn."

Volgens een ander verhaal zou Valentijn geen arts maar priester zijn geweest, gespecialiseerd in het sluiten van kinderhuwelijken. Keizer Claudius II had dergelijke huwelijken verboden omdat mannen betere soldaten zouden zijn zonder vrouw en familie. Valentijn trok zich niets aan van dat keizerlijke besluit en bleef in het diepste geheim huwelijken tussen kinderen voltrekken. Toen dit werd ontdekt, kreeg hij de doodstraf. In de gevangenis raakte hij verliefd op de blinde dochter van een cipier.

De krokus duikt al bij Homerus op als liefdessymbool. Het huwelijksbed van Jupiter en Juno was namelijk versierd met krokusbloempjes. Bij de Grieken werd de krokus verwerkt in bloemenkransen voor huwelijksfeesten. Volgens de legende was Krokus een mooie jongeman die verliefd was op het herderinnetje Smilax. Omdat ze niet konden trouwen, deden ze een beroep op de godin Flora, die hen hielp hun liefde te consumeren door hen te veranderen in twee bloemen.

"The gilded phaloi of the crocuses are thrusting at the spring air. (...) The dew is upon the leaf. The night about us is restless", zo dichtte Ezra Pound.

Viooltjes waren in de negentiende eeuw razend populair als liefdessymbool. Dat had onder meer te maken met Napoleon Bonaparte. Toen Napoleon op 20 maart 1815 in triomf uit ballingschap op het eiland Elba terugkeerde naar Frankrijk, stuurde hij een boodschapper met een grote bos viooltjes naar Malmaison, het buitenverblijf van zijn geliefde Joséphine de Beauharnais. Toen hij verbannen werd, had hij aangekondigd dat hij zou terugkeren "in de lente, met viooltjes".

Na zijn nederlaag in Waterloo en vlak voor zijn verbanning naar Sint-Helena vroeg Napoleon nog even het graf van de pas overleden Joséphine te mogen bezoeken. Daar plukte hij een paar viooltjes. Na zijn dood werden die teruggevonden in een medaillon dat hij rond zijn nek droeg... Geen wonder dat de viooltjes het symbool werden van de bonapartisten én van de liefde.

Het viooltje was al lang voor Napoleon en Joséphine een liefdessymbool. Bekend is bijvoorbeeld het verhaal van een Franse edelman die smoorverliefd was op de beroemde actrice en courtisane Claire Josephe Léris de la Tude, beter bekend als Mademoiselle Clairon (1723-1803). 25 jaar lang stuurde hij haar dagelijks een ruikertje viooltjes. Om het hele jaar door over viooltjes te kunnen beschikken, startte hij zelfs met een eigen viooltjeskwekerij.

Misschien stamt die liefdessymboliek uit de Griekse mythologie. Nadat hij de mooie Io in een kalf had veranderd om haar te verbergen voor zijn jaloerse echtgenote Hera (volgens een andere versie zou Hera haar in een kalf hebben veranderd om zich te wreken op haar man) zou Zeus een weide hebben gezocht deze goddelijke schoonheid waardig. Daarom schiep hij het viooltje, ion in het Grieks. Van daar tot liefdessymbool is slechts een kleine stap. Een andere mythe vertelt dat Aphrodite, de godin van de vruchtbaarheid en de zinnelijke liefde, aan Eros, de god van de liefde en de begeerte, vroeg wie hij de mooiste vond: de groep meisjes die daar dansten of zijzelf. Eros antwoordde erg ondiplomatisch dat hij de lichamen van de meisjes verkoos, waarop Aphrodite de meisjes bont en blauw sloeg. Uit medelijden veranderde Eros ze in bloemen.

Volgens een eeuwenoude traditie schonk de bruidegom aan zijn bruid een bosje viooltjes. Gedroogde viooltjes werden in liefdesbrieven gestopt en bewaard als liefdevol aandenken. Vandaar ook de naam Pensée voor het driekleurige viooltje en voor de grootbloemige cultivars.

In het victoriaanse Engeland was het viooltje hét symbool van zuiverheid en van de elegante liefde. Omdat het in de taal der bloemen, die in die tijd in de betere kringen populair was, "ik denk aan jou" wilde zeggen, werden vioolperkjes aangelegd in de vorm van een hart en verscheen het viooltje op kaarten en alle mogelijke en onmogelijke voorwerpen die bedoeld waren voor vrienden en geliefden. Dat elegante gebruik kreeg in de twintiger jaren van de vorige eeuw wel een deuk toen pansy, de populaire Engelse naam voor de grootbloemige viooltjes, een geuzenwoord werd voor een homo met nogal vrouwelijke trekjes...

Op 18 augustus 1477 had Maximiliaan van Oostenrijk zijn eerste afspraak met zijn toekomstige vrouw, Maria van Bourgondië, hertogin van Bourgondië, Brabant en Limburg en gravin van Vlaanderen, Holland en Zeeland. Maximiliaan en zijn gevolg werden in Brugge hartelijk ontvangen door de hofdames van Maria. De vertegenwoordigers van Brandenburg die hem vergezelden, waren daarbij getuige van een op zijn minst ongewoon ritueel. De hofdames legden de Oostenrijkse vorst zeer gedetailleerd uit hoe en waar Maria een anjer had verborgen. Hij moest die volgens de plaatselijke gebruiken zoeken. Voorzichtig begon hij, in aanwezigheid van de hele hofhouding, met twee vingers de precieuze bloem te zoeken die verborgen was op het lichaam van Maria, maar zonder veel succes. Tot de bisschop van Trier, die ook bij de ontmoeting aanwezig was, hem de raad gaf de jurk van zijn toekomstige los te maken...

De anjer was in de 15de eeuw een symbool van de (echtelijke) liefde. Gehuwde koppels uit die tijd worden vaak afgebeeld met een anjer in de hand. In de 15de eeuw is het meestal de man die ze voorzichtig tussen de vingers houdt, later is het meestal de vrouw. Zij symboliseert de trouw die beiden elkaar beloofden, en bij uitbreiding de blijvende echtelijke liefde. Maar zoals blijkt uit het verlovingsritueel van Maximiliaan van Oostenrijk en Maria van Bourgondië, werd de anjer ook gebruikt bij de verloving. Misschien heeft die symboliek te maken met de lange bloeiperiode van de anjer, van mei tot september. Of misschien met de zoete geur die past bij de zoete geneugten van de echtelijke liefde? Feit is dat de anjer in sommige streken ook bruidsanjer wordt genoemd. In Zeeland spreekt men zelfs van broekomstelen, waarbij broekom staat voor 'bruidegom'.

Je kan je geliefde ook een ginkgoblad geven, of, nog beter, een ginkgoboompje. Op 15 september 1815 schreef Goethe een gedicht voor zijn geliefde vriendin Marianne Willemer en stuurde het op, vergezeld van twee bladeren van de ginkgo biloba. De ginkgo is een soort levend fossiel waarvan de oorsprong minstens 150 miljoen jaar geleden moet worden gezocht, lang voor de eerste loofbomen en coniferen op aarde verschenen. De boom was alleen bekend van fossielen. Tot de Duitse arts Engelbert Kämpfer, die aan het einde van de 17de eeuw in opdracht van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie in Japan verbleef, de plant voor de eerste keer beschreef. Het zou nog tot in het midden van de 18de eeuw duren voor de eerste ginkgo in Europa arriveerde. Volgens de legende werd de ginkgo door boeddhistische monniken in China en Japan van de ondergang gered doordat ze hem als een heilige boom beschouwden en aanplantten rond tempels en op begraafplaatsen. Goethe was gefascineerd door de toen pas herontdekte boom. Vooral het merkwaardige waaiervormige blad dat in het begin van het seizoen diep ingesneden is, zodat het wel twee bladeren lijken, maar 'dichtgroeit' naarmate het seizoen vordert, intrigeerde hem. Zoals uit het gedicht blijkt, zag Goethe in die twee-eenheid een symbool van vriendschap en liefde. n

Wat liefde is

En nu van de liefde?

Van de liefde

die men als een roos

op het schild draagt?

Van de liefde

die men als een roos

in de hand verplettert

begraaft in het hart?

Of van de liefde

die als een distel verwondt

als een hand bloedt

als een hart bloeit?

Gerrit Kouwenaar, uit: Gedichten 1948-1978, Querido, Amsterdam, 1982

Cherish

Door het raam zie ik haar gebogen over de rozen

ze neemt ze vast vlak bij de bloem om haar

vingers niet te prikken. Met de andere hand knipt ze, rust en

knipt, meer alleen op de wereld

dan ik ooit heb beseft. Zij zal

niet opkijken, nu niet. Zij is alleen

met haar rozen en met iets anders wat ik alleen kan denken, niet

zeggen. Ik ken de naam van deze struiken

die ze kreeg voor onze huwelijksverjaardag: Love, Honor, Cherish -

die laatste houdt ze ineens voor mij, nadat

ze ongezien is binnengekomen. Ik druk mijn neus in de roos,

snuif de zoetheid op, die blijft hangen - een geur

van hoop, een schat. Mijn hand op haar heup trek ik haar dicht,

haar ogen groen als het riviermos. Dan sprekend, tegen de gang van zaken: vrouw, nu ik kan, nu mijn adem, elke haastige petaal

haar nog vinden kan.

Raymond Carver

Uit: A new Path to the Waterfall, Collins Harvill, 1989

(vert. Paul Geerts)

Uit: Roos is een roos is een roos, de honderd beste rozengedichten, Uitg. Lannoo, 2006)

Een Witte Roos

De rode roos fluistert over passie

En de witte roos ademt liefde;

O, de rode roos is een valk,

En de witte roos is een duif

Maar ik stuur je een crème-witte rozenknop

Met een blos op de tipjes van de petalen;

Omdat de liefde die het zuiverst en het heerlijkst is

Een kus van verlangen op de lippen heeft.

John Boyle O'Reilly

The Little Book of American Poets: 1787-1900. Ed. Jessie B. Rittenhouse. Cambridge: Riverside Press, 1915.

(Vert. Paul Geerts)

Uit: Roos is een roos is een roos, de honderd beste rozengedichten, Uitg. Lannoo, 2006)

De rozentattoo

Zij had een kleine rozentatoeage

nauwelijks enkele centimeters groot.

Na jaren overwegen,

had ze al haar moed bijeengeschraapt.

Zij is de enige

die ooit zal weten dat ze er is;

tenzij, natuurlijk, zij wil

dat hij gezien wordt en gedeeld.

Een kleine roos en anders niets

koos zij als symbool

voor een hard en hobbelig leven

keur het dus niet af.

De tak staat voor haar lange leven,

de doornen tonen wat is geweest.

De knop is wat nog moet komen

een beetje hoop op 't einde.

De kleine roos is diep rood

gekleurd als teken van haar passie.

De petalen zacht en teer bloeiend,

rood voor liefde, een feest.

Het is slechts een kleine rozentatoeage

Nauwelijks een paar centimeters.

Een kleine roos, meer is het niet,

als symbool van haar leven.

C.J. Heck

www.poemhunter.com

Vert. Paul Geerts

Uit: Roos is een roos is een roos, de honderd beste rozengedichten, Uitg. Lannoo, 2006)

Bloemen op Valentijn

Net na de tweede wereldoorlog zocht de Nederlandse bloemensector koortsachtig naar een middel om de snijbloemensector nieuw leven in te blazen. In 1949 stelde een bestuurslid van de Vereniging De Nederlandse Bloemisterij, die net in Amerika was geweest, voor om naar Amerikaans voorbeeld ook in Nederland een Valentijnsdag of 'bloemendag' in te voeren. Omstreeks Valentijnsdag werden namelijk grote hoeveelheden bloemen naar Amerika uitgevoerd. Om bekendheid te geven aan de nieuwe feestdag reikte de vereniging, omgeven met de nodige publiciteit, aan mensen die zich voor hun omgeving verdienstelijk hadden gemaakt, zoals de wegenwacht en reddingwerkers, een 'nationaal Valentijnhuldeblijk' uit, in de vorm van een bloemenmand of een taart. Deze werden soms overhandigd door 'broeder Valentijn' in persoon. Die broeder Valentijn zou in de middeleeuwen monnik zijn geweest van een Italiaans klooster. Stelletjes die hem bezochten, schonk hij geluksbloemen die hij zelf kweekte in zijn kloostertuin. Zo luidde althans het verhaal waarmee de Nederlandse bloemensector haar campagne aanvankelijk ondersteunde.

Kader

Bloemen of gedichten?

Volgens een recent onderzoek in Groot-Brittannië is een dichtbundel populairder als Valentijnscadeau dan rozen. De top tien van cadeaus voor Valentijn ziet er als volgt uit:

1. een verrassingsweekend 27%

2. bundel met liefdespoëzie 19%

3. een maaltijd in een sterrenrestaurant 17%

4. een romantische tekst, 14%

5. twaalf rozen 9%

6. een sensuele massage 5%

7. een doosje pralines 4%

8. een ballontrip 3%

9. sexy lingerie 1%

10. een serenade 1%

Het favoriete Valentijnsgedicht van de Britten is "My Love is like a Red, Red Rose" van de Schotse dichter Robert Burns (1759-1796).

Bloemenromantiek

Onverwacht met bloemen thuiskomen is voor vrouwen het toppunt van romantiek, zo blijkt uit een wereldwijde enquête van International Communications Research.

Gevraagd wat de partner moet doen om wat extra romantiek te brengen in hun leven, antwoordde 41% van de ondervraagde vrouwen: onverwacht bloemen schenken. 32% verkoos een dinertje voor twee bereiden, 10% een liefdesgedicht of -lied schrijven, 8% samen een romantische film bekijken. 2% zou het zelfs romantisch vinden om gevoed te worden met druiven.

Gevraagd wanneer ze liefst bloemen krijgen, antwoordde 74% van de vrouwen 'zonder speciale aanleiding', 15% naar aanleiding van een afspraak of een huwelijksverjaardag en 6% voor of na een avondje uit.

Blijkbaar vallen niet alleen vrouwen voor de romantiek van bloemen. Uit dezelfde enquête bleek dat 60% van de ondervraagde mannen graag bloemen krijgt op Sint-Valentijn. In feite krijgen ze graag bloemen om dezelfde reden waarom ze graag bloemen geven: als een teken van erkenning of waardering.

Wil je een man plezieren met bloemen, kijk dan wanneer hij bloemen schenkt, zo raadt de studie aan. En bedenk dat mannen net als vrouwen waarschijnlijk het liefst zo maar bloemen krijgen, zonder directe aanleiding.

Kader

Welke bloem/vrouw bent u?

Enkele jaren geleden maakte een producent van luxelingerie reclame voor zijn producten met een soort quizje waarmee je kon achterhalen welk 'bloementype' je bent (en welke lingerie daar uiteraard bijhoort).

1. 's Ochtends gaat u op stap

- met het eerste het beste paar schoenen dat u in handen valt 1

- met pumps 3

- met kleurige baskets 2

2. Als u een dier was, was u dan

- een koala 1

- koning leeuw 2

- een zeemeermin 3

3. Wat is uw stijl inzake kledij

- van een sportieve elegantie 1

- in de mode, met de laatste snufjes 2

- klassiek en vrouwelijk tot in de vingertoppen 3

4. Waar zou u willen wonen?

- in een strandhut 1

- in een villa in Firenze 3

- in een paleisruine in India 2

5. Welke kleur heeft de zon

- Geel 1

- Rood 3

- Oranje 2

6. Waarmee werkt u meestal

- met een draagbare computer en een looptelefoon 2

- met een volgepropte handtas, post-itjes en een potlood 1

- met een in leer gebonden agenda en een stijlvolle vulpen 3

7. Waar gaat u met vakantie

- naar het Ile de Ré 1

- naar een hotel aan het Comomeer 3

- naar Saint-Tropez 2

8. Wat eet u bij het ontbijt

- thee en zelfgemaakte jam 3

- granen en sinaassap 2

- chocolade en een boterham 1

Hebt u op de meeste vragen met 1 geantwoord, dan bent u een zonnebloem. Hebt u meestal 2 geantwoord, dan bent u een boterbloem. Is 3 in de meerderheid dan bent u een pioen.

Zonnebloemen

U bent even schitterend en stralend als de zonnebloem. Als een verfijnde bloem bent u van nature eerlijk en puur. Uw leven is als een zon waarvan u enkel de goede stralen weerkaatst. Sereen, vrouwelijk, behaaglijk als u bent, weerstaat niemand aan uw charme, uw eenvoud. De kleine vreugden van elke dag maken u volmaakt gelukkig.

Boterbloemen

U loopt aan de spits van het modebewustzijn, alles krijgt uw belangstelling. Zoals die bloem voelt u zich overal thuis, neemt intens aan het leven deel, bent nieuwsgierig en u wil alles kennen wat u omringt.

Pioenrozen

Uw schoonheid is volmaakt, uniek tot in de toppen van de vingers. U kent uzelf erg goed, uw jeugd en uw schoonheid zijn het resultaat van de goede zorgen die u eraan besteedt. U zorgt er ook voor dat men u naar waarde schat. U bent levenswijs en geestig, u kleurt uw leven met humor en blijheid. U bent van een verbazend vrouwelijk evenwicht. U bent een vrouw die niets aan het toeval overlaat

Rozengedichten

Liefde en vriendschap

Liefde is als de wilde hondsroos,

Vriendschap als de hulstboom -

De hulst is donker wanneer de hondsroos bloeit

Maar wie van beide zal het langst bloeien?

De wilde hondsroos verleidt in de lente,

Haar zomerbloei vult de lucht met geur;

Maar wacht tot de winter komt

Wie vindt de roos dan nog superieur?

Lach nu maar met die gekke rozenslinger,

En draag het blinkend hulsteblad

Wanneer december zelfs uw adem doet verstarren,

Dan nog kleurt het uw kransen groen.

Emily Jane Brontë

(vert. Paul Geerts)

Uit: Roos is een roos is een roos, de honderd beste rozengedichten, Uitg. Lannoo, 2006)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden