Dinsdag 27/09/2022

NieuwsOorlog in Oekraïne

‘Zeer reëel risico op nucleaire catastrofe’: wat is er precies aan de hand met de kerncentrale van Zaporizja?

Een bewaker met  een Russische vlag op zijn uniform staat op post bij de kerncentrale van Zaporizja. Beeld REUTERS
Een bewaker met een Russische vlag op zijn uniform staat op post bij de kerncentrale van Zaporizja.Beeld REUTERS

De kerncentrale van Zaporizja zorgt voor grote ongerustheid. Het is zeker dat de centrale onder vuur is genomen, maar door wie is onduidelijk. Wat weten we over de situatie en wat zijn de mogelijke gevolgen van een escalatie?

Bruno Struys

Wat is het belang van deze kerncentrale?

Met zes reactoren van elk 950 Megawatt is de kerncentrale van Zaporizja de grootste van Europa. Het totale vermogen is daardoor ongeveer even veel als dat van de centrales van Doel en Tihange opgeteld. Volgens Energoatom, de Oekraïense nationale uitbater, kan de centrale genoeg energie opwekken voor vier miljoen huishoudens. De centrale aan de oever van Dnjepr is al sinds maart in handen van het Russisch leger.

“Eigenlijk bedienen de Russen de elektriciteitsschakelaar van een groot deel van Oekraïne”, zegt oud-kolonel Roger Housen. “Dat kan in de herfst en de winter een groot probleem vormen. Als ze de elektriciteit in Oost-Oekraïne controleren, dan kunnen ze de industrie platleggen, maar ook de huishoudens raken.”

De eerste vijf reactoren zijn achtereenvolgens gebouwd tussen 1984 en 1989. De zesde volgde pas in 1995, omdat Oekraïne na haar onafhankelijkheid enkele jaren een pauze inlaste. Dat moratorium was een gevolg van de ramp in Tsjernobyl in 1986.

De zes reactoren van de kerncentrale van Zaporizja. Beeld Google Maps
De zes reactoren van de kerncentrale van Zaporizja.Beeld Google Maps

Volgens experten zijn kerncentrales sinds Tsjernobyl beter beveiligd, en nog eens opnieuw na de tsunami en kernramp in Japan in 2011.

“Na Fukushima kwamen er overal in de wereld stresstests die bijkomende veiligheidsmaatregelen vroegen en ook in Oekraïne zouden ze de nodige acties hebben ondernomen”, zegt Johan Camps, radiologisch expert bij SCK CEN, het Belgisch nucleair onderzoekscentrum.

In het jargon spreken ze over ‘defense in depth’, verdediging in de diepte. Beginnend bij de splijtstof zitten vele verdedigingslagen die moeten vermijden dat radio-activiteit kan ontsnappen. Het gebouw in gewapend beton rond een reactor is in principe bestand tegen natuurlijke incidenten zoals overstromingen of aardbevingen, maar bijvoorbeeld ook tegen de inslag van een neerstortend vliegtuig.

Een bewaker met  een Russische vlag op zijn uniform staat op post bij de kerncentrale van Zaporizja. Beeld REUTERS
Een bewaker met een Russische vlag op zijn uniform staat op post bij de kerncentrale van Zaporizja.Beeld REUTERS

Waarom is er dan zo’n grote ongerustheid?

Zaterdag meldde Energoatom dat aanvallen in de buurt van de centrale zware schade toegebracht hebben. Het internationaal atoomagentschap IAEA heeft het over een ‘zeer reëel risico op een ­nucleaire catastrofe’. VN-secretaris-generaal Guterres zei maandag op een persconferentie dat ‘elke aanval op een kerncentrale een zelfmoordactie is’.

“Het is wel degelijk ernstig”, zegt Camps. “Ten eerste is het vanop afstand moeilijk te checken en daarom wil het atoomagentschap ter plekke gaan. Ten tweede is het geen goede situatie als een kerncentrale gebruikt wordt als een strategisch doel.”

Ook al is het Russisch leger er de baas, de duizenden medewerkers ter plaatse zijn Oekraïners. Intussen zijn er ook mensen van Rosatom, het Russisch nucleair agentschap ter plaatse.

Bovendien is er in een centrale ook naast de kernreactoren nog wel gevoelige infrastructuur. Om de centrale te koelen, is er elektriciteit nodig en water. Als die voorzieningen geraakt worden, komt dat koelproces in gevaar, en kan er straling vrij komen. Op dit moment zijn daar geen aanwijzingen voor, hoewel er schade is.

Wat is er gebeurd?

Rusland en Oekraïne beschuldigen elkaar wederzijds van het vuren op de kerncentrale. Volgens Oekraïne zorgde Russisch artillerie op zaterdag voor schade aan drie stralingsdetectoren op de site, waarbij ook een medewerker van de centrale gewond geraakte. Er is ook een hoogspanningslijn getroffen en een raket kwam neer vlakbij een opslagplaats voor brandstof.

Het Russisch leger wijst dan weer naar Oekraïense beschietingen. Tenzij de Russen een raket verkeerd afvuurden vanuit de centrale, lijkt dat logischer, gezien de fabriek al in handen is van Rusland.

“Het Russisch leger gebruikt die terreinen als een soort schild om de strijdkrachten te beschermen tegen Oekraïens artillerievuur, maar ook om Oekraïense doelen aan de overkant van de Dnjepr te bestoken”, zegt Housen.

Op beelden is te zien hoe Rusland militaire voertuigen, vermoedelijk met munitie, tot vlakbij de reactoren verplaatst.

Volgens Oekraïense bronnen zegt de Russische majoor-generaal Valery Vasiliev, hoofd van het garnizoen in Zaporizja, dat zijn militairen explosieven hebben aangebracht en bereid zijn om de centrale op te blazen. “Dit zal Russisch land zijn of een verschroeide woestijn”, zou hij hebben gezegd, maar volgens het Russische ministerie van Defensie is dat bericht fake.

Oekraïne heeft volgens Housen maar twee opties. Als ze de Russische militairen in de buurt van de centrale onder vuur nemen, riskeren ze de infrastructuur te raken, met grote risico’s. Als ze de centrale omsingelen, zodat ze de Russische bevoorrading afsnijden, kost het hen veel manschappen en tijd, terwijl Rusland hen vanuit de centrale blijft bestoken.

“Daarom probeert Zelensky om internationaal de druk op te drijven en had hij ook contact met Charles Michel hierover”, zegt Housen. “Ik vrees dat die druk weinig impact zal hebben op de Russen, die zoveel voordeel hebben aan hun positie daar, dat ze niet op eigen initiatief gaan vertrekken.”

Zijn er mogelijke gevolgen voor ons?

Het Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle overlegt sinds maart geregeld met het crisiscentrum om de situatie op te volgen. Op dit moment zou er geen enkele risico zijn voor ons land.

“Het gevaar is vooral voor de mensen ginder”, zegt Ines Venneman, woordvoerder bij het FANC. “Bovendien zijn er na Tsjernboyl meetinstallaties in heel Europa gekomen. Als er toch een zwaar incident zou zijn, kunnen we daardoor heel snel maatregelen treffen.”

In België meet het Telerad-net de straling op meer dan 250 punten. Ook het SCK CEN volgt de situatie op.

“De stralingsmonitor op enkele kilometers van de centrale in Zaporizja geeft een normaal niveau”, zegt Camps.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234