Vrijdag 01/07/2022

PortretOlga Smirnova

‘Ze had het allemaal in Moskou’: prima ballerina Olga Smirnova liet Rusland achter

null Beeld Penelope Deltour
Beeld Penelope Deltour

Ze draait waanzinnige pirouettes, grossiert in statige arabesquen en haar sprongen zijn naar verluidt weergaloos. Maar als Olga Smirnova vandaag geschiedenis schrijft, is het omdat zij, Russische balletster par excellence, zich openlijk verzet tegen de oorlog in Oekraïne.

Ann Van den Broek

Een witroze tutu afgewerkt met details in opgelegd goud, de spitzen zachtroze. Zij aan zij met een handvol Russische en nog wat meer Oekraïense collega’s, te midden van internationale dansers, danste ze zo afgelopen weekend in het oudste nog bestaande operatheater van Europa: het Teatro San Carlo in Napels.

Terwijl buiten protestborden de lucht in gingen met in bloedrode woorden de boodschap ‘Poetin is een terrorist’, sprak zij binnen kalm, behoedzaam maar duidelijk de pers toe. “Ik denk dat het belangrijk is, in deze situatie, op dit moment, om samen op het podium te staan, om te doen wat we kunnen voor Oekraïne.”

Simpele woorden, voorspelbare woorden, wat zou je anders ook zeggen op een ‘Ballet voor de Vrede’, een benefiet om het werk van het Rode Kruis in het Oost-Europese oorlogsgebied te ondersteunen? Maar uit de mond van Olga Smirnova krijgen ze een extra laag.

Olga Vyacheslavovna Smirnova is namelijk niet de eerste de beste. Ballet betekent wat in Rusland, en als prima ballerina in het wereldvermaarde Bolsjoj-ballet uit Moskou, is ze een regelrecht uithangbord van de Russische kunst.

Of dat was ze. Want midden maart raakte plots bekend dat Smirnova Rusland ontvlucht was en voortaan zou dansen voor Het Nationaal Ballet in Amsterdam. Ze zou zelfs meteen mee trainen voor het stuk waarmee het Nederlandse balletensemble op 3 april in première ging: Raymonda, en daarin meteen ook de titelrol voor haar rekening nemen.

In tijden van oorlog is het een ongeoorloofde term, maar Russisch danscritica Leila Guchmazova liet meteen aan de Britse krant The Guardian verstaan dat het nieuws dat Smirnova was overgelopen in de balletwereld was ingeslaan als een — welja — bom dus. “Sinds het einde van de Sovjet-Unie vertrokken dansers bij het Bolsjoj-ballet om betere posities en mooiere kansen te krijgen. Maar Smirnova, zij had het allemaal in Moskou. Zij vertrok omdat ze haar mening wil kunnen uiten.”

In haar eerste interview sinds haar opmerkelijke vlucht, ook met The Guardian, vertelde Smirnova deze week dat ze zich niet meer veilig voelde. Niet dat ze rechtstreeks bedreigd werd, maar internationale vluchten werden gecanceld, er waren geruchten dat de grenzen zouden sluiten en de sfeer in in Rusland was erg gespannen, zei ze. En uit angst om later niet meer weg te kunnen, vertrokken zij en haar man. Eerst een vliegtuig naar Dubai, vervolgens naar Amsterdam.

Lees ook

Frank Westerman over de expansiedrift van Poetin: ‘Hij is bijna 70 jaar, hij denkt: na mij de zondvloed’

Cruciale fase in de oorlog: Russen maken zich op voor de beslissende slag. ‘Het wordt lange, uitputtende ellende’

Schamen voor Rusland

Je verzetten tegen het Russische regime is geen evidente keuze. De directeur van het Bolsjoj-ballet, Vladimir Urin, ondertekende een open brief tegen de oorlog met Oekraïne en Poetin heeft er meteen mee gedreigd om het Bolsjoj samen te voegen met het Mariinsky-theater uit Sint-Petersburg, dat geleid wordt door een vertrouweling van het Kremlin. Op het verspreiden over foute informatie van wat het Kremlin “een speciale operatie in Oekraïne” noemt, stond meteen sinds het begin van de oorlog ook een gevangenisstraf van vijftien jaar.

De Russische Olga Smirnova met danspartner Artemy Belyakov in het Bolsjoj Theater van Moskou, december 2019. ‘Dostojevski en Tolstoj zijn mijn favoriete schrijvers. Van hen heb ik geleerd dat je eerlijk en open moet communiceren.’ Beeld EPA
De Russische Olga Smirnova met danspartner Artemy Belyakov in het Bolsjoj Theater van Moskou, december 2019. ‘Dostojevski en Tolstoj zijn mijn favoriete schrijvers. Van hen heb ik geleerd dat je eerlijk en open moet communiceren.’Beeld EPA

“Mensen zijn bang om zich uit te spreken. Wanneer ze geen kans op vluchten hebben, kiezen ze ervoor om te zwijgen. Maar iedereen zou moeten kunnen beslissen in wat voor samenleving ze leven en hoeveel vrijheid ze nodig hebben om te kunnen leven”, zegt Smirnova. Zelf had ze geen keuze, vond ze. “Ik moest me wel uitspreken. Net zoals zovele andere artiesten. Dostojevski en Tolstoj zijn mijn favoriete schrijvers. Van hen heb ik geleerd dat je eerlijk en open moet communiceren.”

En zo veranderde haar leven compleet op één dag tijd. “’s Ochtends wist ik nog niet dat ik Rusland zou verlaten, ’s avonds zat ik op een vliegtuig. We besloten dat we zouden vertrekken en toen had ik nog vijf uur de tijd om alles in te pakken.”

En toch kwam de vlucht, voor wie haar van wat dichter volgde, ook niet helemaal uit het niets. Een week eerder had de ballerina op de online berichtendienst Telegram een cri de coeur geplaatst. Iedere vezel in haar lijf verzette zich tegen deze oorlog, schreef ze. En dat het lijkt alsof we in de twintigste eeuw leven in plaats van in de eenentwintigste eeuw.

“Ik had nooit gedacht dat ik me zou schamen voor Rusland. Ik ben altijd trots geweest op de enorme hoeveelheid talent die ons land rijk is en op onze culturele en atletische prestaties. Wie had een paar weken geleden kunnen denken dat dit alles zou gebeuren? We bevinden ons dan misschien wel niet in het epicentrum van dit conflict, maar we kunnen onze ogen niet sluiten voor zo’n wereldwijde catastrofe.”

Zwanennek

Dertig is Smirnova, zelf een kwart Oekraïens via een van haar grootvaders, intussen en al meer dan tien jaar een ster aan het balletfirmament. Ze komt niet uit een familie van dansers — een voordeel, vindt ze zelf, omdat het haar helpt om met twee voeten in de realiteit te blijven staan.

Olga Smirnova stond afgelopen maandag in Napels de pers te woord. ‘Ik denk dat het belangrijk is om samen op het podium te staan, om te doen wat we kunnen voor Oekraïne.’ Beeld ANP / EPA
Olga Smirnova stond afgelopen maandag in Napels de pers te woord. ‘Ik denk dat het belangrijk is om samen op het podium te staan, om te doen wat we kunnen voor Oekraïne.’Beeld ANP / EPA

Haar moeder stimuleerde de kleine Olga wel om te dansen. Dat deed ze van jongs af aan bij de Vaganova Academie, een gerenommeerde balletschool uit Sint-Petersburg die gelieerd is aan het Mariinsky-ballet.

Maar zodra ze afgestudeerd was, in 2011, kon Smirnova aan de slag bij het Bolsjoj-ballet. Meteen als soliste, zelfs, en nog in haar eerste seizoen schopte ze het al tot eerste soliste. Aan het einde van haar tweede seizoen bij het Bolsjoj, in 2013, was ze hoofdsoliste. Sinds 2016 is ze er prima ballerina.

Ze vertolkte hoofdrollen in beroemde balletstukken als Het zwanenmeer, De schone slaapster, Onegin, Diamonds en La bayadère en van het moment dat ze internationale podia beklom, waren de recensenten weg van haar.

Smirnova wordt geroemd om haar lange ledematen, haar zwanennek, haar ontzettend buigzame ruggengraat en de mooie lijnen die ze in haar bewegingen weet neer te zetten. The New York Times werd in 2017 lyrisch over de verfijnde boog van haar armen, de elegantie waarmee ze haar hoofd beweegt en de boog van haar voeten, die is simpelweg meeslepend. Ze vervult met verve haar hoofdrollen, aldus de Amerikaanse recensenten, gaande van hoofs romantisch mysterie tot schitterende klassieke bravoure. Een journalist van het Britse The Observer hield het in het begin van haar carrière simpeler. Hij stelde gewoon vast dat ze “fysiek het perfecte instrument is voor haar kunstvorm”.

Nodeloos te zeggen dat Smirnova’s leven om dansen draait. Voor de liefhebbers toch nog een fait divers: haar hobby wanneer ze niet aan het dansen is? Bakken. Smirnova is een zoetekauw, niet al te ideaal wanneer je een job beoefent waarin iedere gram die erbij komt er eentje te veel is. En dus experimenteert ze vooral met gezonde gerechten vanuit de hele wereld: de Italiaanse, Spaanse, Mexicaanse of Oezbeekse keuken, voor Smirnova houden ze geen geheimen in.

Wat ze vindt van de Nederlandse cuisine, en of ze al betrapt is met een glaasje melk en een kroket uit de muur, is voorlopig niet bekend. Dat ze heel blij is om in Amsterdam onderdak gevonden te hebben, dat wel. In de perstekst die Het Nationaal Ballet zelf de wereld in stuurde, luidt het dat Smirnova altijd al bij het Nederlandse huis heeft willen dansen en een overstap al langer aan het voorbereiden was. Alleen de omstandigheden zouden nu niet degene zijn die ze gewenst had, maar daardoor is alles ook in een stroomversnelling gekomen.

In Nederland zijn ze daar alleszins niet rouwig om. Een balletster van de allure van Smirnova, die laat je niet op de dorpel staan. Het Nationaal Theater sloot overigens ook Victor Caixeta, een 22-jarige Brazilaanse rijzende ster van het Mariinsky-ballet uit Sint-Petersburg in de armen, net zoals drie jonge Oekraïense danseressen.

Smirnova en Caixeta zullen normaal gezien samen debuteren in Raymonda, de voorstelling waarmee Het Nationaal Ballet vorig weekend in première ging. In een wisselende cast nemen zij twee keer de hoofdrollen voor hun rekening, een eerste keer staat gepland voor 16 april. Voor tickets moet u geen moeite meer doen, die zijn al lang de deur uit.

Maar dat wil niet zeggen dat u later niet meer de kans zal hebben om Smirnova dicht bij huis op een podium te zien staan. Want of ze ooit weer in Rusland zal dansen, is hoogst onzeker, zegt Smirnova zelf.

“Als ik terug wil keren naar Rusland, dan zal ik mijn woorden moeten intrekken”, beseft ze in The Guardian. “En er is geen sprake van dat ik dat kan doen. Natuurlijk zou ik graag mijn ouders weer kunnen zien, de kans hebben om naar mijn geboortestad Sint-Petersburg te gaan. Maar de toekomst is zo onzeker nu, zowel die van mijn land als die van mij.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234