Maandag 05/12/2022

'Ze dweepte met kunstenaars'

'Ik kan me niet voorstellen dat Einstein en Elisabeth op een ernstig wetenschappelijk niveau discussieerden over de relativiteitstheorie. Er speelde dus iets anders mee'

Gesprek met Evrard Raskin over koningin Elisabeth van België

Met zijn derde biografie, een turf over het leven van de spraakmakende koningin Elisabeth (1876-1965), heeft historicus Evrard Raskin weerom voor een gaaf boek gezorgd. 'Elisabeth was de meest opmerkelijke koningin die België ooit gehad heeft.'

Evrard Raskin

Elisabeth van België. Een ongewone koningin

Houtekiet, Leuven, 462 p., 24,50 euro.

Evrard Raskin (1935), auteur van Elisabeth van België. Een ongewone koningin, is een ongewone auteur. Zelfs zijn uitgever vergeet op de achterflap zijn eerste boek te vermelden, misschien wel zijn belangrijkste. Dat was Van binnenuit bekeken uit 1980, Raskins relaas van zijn afscheid van de Volksunie, de partij waarin hij jarenlang had gemiliteerd.

Die politieke pagina is al jaren lang omgeslagen, maar die meesterlijke memoires liggen er natuurlijk nog altijd. "Ik zou een aantal zaken nu anders formuleren", zegt Raskin vandaag. "Tegelijk ben ik blij dat ik het toen zo geschreven heb. Dat maakt die herinneringen authentieker." Met die laatste zin gaat de ex-politicus over in de historicus.

Want sinds hij vrederechter op pensioen is, specialiseerde Raskin zich in biografieën van opmerkelijke Belgen uit de vorige eeuw. Hij begon met het leven van Gerard Romsée, ook een Limburgs Vlaams-nationalist, de man trouwens die tijdens de Tweede Wereldoorlog de feitelijke bestuurder van het land was. Daarna volgde zijn alom gewaardeerde biografie van prinses Lilian. Raskin, een man overigens zonder enig Laatste Show-gehalte, verkocht van dat boek bijna twintigduizend exemplaren. Zo maakte hij naam als een van de ijverigste en meest gelezen historici van het land.

Nu is er zijn biografie van koningin Elisabeth. Elisabeth was de vrouw van Albert I (koning van 1909 tot 1934), moeder van Leopold III en de grootmoeder van Boudewijn en Albert II. Zonder discussie is ze de belangrijkste koningin uit 175 jaar België.

"De slotzin van mijn boek luidt: 'Elisabeth was de meest opmerkelijke koningin die België ooit gehad heeft.' Ik parafraseer een zin uit het satirische weekblad Pan bij haar overlijden in 1965. Veertig jaar later is die stelling nog altijd juist. Na Elisabeths dood waren er alleen Fabiola en Paola. Je kunt bezwaarlijk stellen dat zij meer tot de verbeelding spreken dan Elisabeth."

Elisabeth was de extravaganza zelve.

"Merkwaardig is een juistere bepaling dan extravagant. Ja, zij was extravagant, maar dat was slechts één aspect van haar merkwaardige persoonlijkheid.

"Neem haar interesse voor cultuur. Er zijn nog koninginnen geweest die een zeker cultureel niveau haalden. Maar er zijn er geen die zo'n brede culturele interesse hadden als Elisabeth. Ze was gepassioneerd door literatuur. Ze organiseerde huisconcerten, ze musiceerde zelf. Elisabeth speelde viool. Niet zo virtuoos als haar bewonderaars beweren, maar toch. Ze speelde verdienstelijk, zoals violist Carlo Van Neste het uitdrukte, 'voor een koningin speelde ze goed'. (lacht)"

Ze ontving ook een wonderbaarlijke plejade van de allergrootste culturele persoonlijkheden van haar tijd. De namenlijst is verbluffend: Albert Einstein, Albert Schweitzer, Yehudi Menuhin, Eugène Ysaye, Emile Claus, Camille Saint-Saëns,...

"(vult aan) Schweitzer was niet alleen een wereldberoemde dokter, maar ook een befaamde orgelist. U vergeet natuurlijk 'onze' Camille Huysmans, ook een minnaar van de schone kunsten."

Het kan toch niet dat al die mannen alléén naar Laken kwamen voor de eer van het paleis.

"Onderschat dat niet. Zelfs beroemde mannen voelden zich gevleid dat zij zich tot de vrienden of kennissen van de koningin mochten rekenen. Dat is een fenomeen van alle tijden. Wilfried Martens was minder bestand tegen de honneurs van de koninklijke familie dan Jean-Luc Dehaene. Luc Huyse noemde dat ooit 'de hermelijnkoorts'. Waarom zou Einstein daar niet gevoelig voor geweest zijn? Ik kan me niet voorstellen dat Einstein en Elisabeth op een ernstig wetenschappelijk niveau discussieerden over de relativiteitstheorie. Er speelde dus iets anders mee.

"Omgekeerd deed Elisabeth niets liever dan zich met kunstenaars en wetenschappers omringen. Zij keek neer op de praktische politiek."

Zo te zien was zij een opvolgster, in de nobele zin van het woord, van madame de Pompadour en haar salons.

"Maar niet in de mondaine zin! Ik heb Elisabeth nooit kunnen betrappen op deelname aan het mondaine leven. Zij ging niet in op de honderden invitaties voor feestjes die op het paleis binnenkwamen. Op die soirees moest ze toch maar praten met al te veel dames en heren die niets interessants te vertellen hadden. Daar had ze niets aan. En dus bleef ze weg. De beau-monde was haar vreemd.

"In een van zijn boeken laat Georges-Henri Dumont een anonieme bron zeggen dat Elisabeth enorm opkeek naar kunstenaars of wetenschappers, zelfs in die mate dat zij daarbij iedere kritische houding verloor. Dumont heeft aan mij zijn bron bekendgemaakt: Guillaume 'Willy' de Hemricourt de Grunne, de grootmeester van het huis van Elisabeth. Ik denk dat die interpretatie juist is: als Elisabeth iemand bewonderde, deed ze dat totaal. Ze liet die mannen iedere dag naar het paleis komen. Of ze ging voortdurend zelf naar die mensen toe."

Ze dweepte.

"Onvoorstelbaar! Ze verloor dan iedere kritische zin. Ze liet dat merken in haar gebaren, haar lach. André De Staercke, de secretaris van prins-regent Karel, typeerde haar ooit zo: 'Men wist dat ze grillig was, intellectueel begaafd, maar onweerstaanbaar aangetrokken tot alles wat origineel of geavanceerd was. Ze zou zelfs een goed musicus of arts als eerste minister hebben gekozen.'

"Ze leidde haar eigen leven. Ze reisde ontzettend veel naar het buitenland. Elisabeth was geen huismus, tot grote wanhoop van Albert. Die schreef zijn vrouw dan om nieuws, drong aan om 'haar plannen' kenbaar te maken. Na een tijd las ze zijn brieven niet meer. Elisabeth vond Albert een zeurpiet, die altijd maar herhaalde dat ze zich moest beschermen tegen regen en wind."

Maar ze stond er wel. Elisabeth was de eerste koningin der Belgen die 'aanwezig' was. Je kon haar niet negeren.

"Juist. De eerste twee koningen van België hielden er een jonge minnares op na. Leopold I parkeerde zijn vrouw Louise-Marie in Oostende, Leopold II liet zijn vrouw Maria-Hendrika wegkwijnen in Spa. Intussen had Leopold I een relatie met Arcadie Claret, vanaf haar zeventiende, en na hem Leopold II met de barones de Vaughan.

"Elisabeth was al meer volwassen, vierentwintig toch, toen ze trouwde. Er was een meer gelijkwaardige relatie tussen haar en Albert dan tussen haar voorgangsters en de eerste twee koningen.

"Toch bleek vlug dat haar en Alberts karakter erg verschilden. Zij vond hem koel en berekend. Ze hadden continu ruzie. Dan ging zij weer naar een buitenlands kuuroord, voor een maand of twee. Maar uit haar brieven blijkt ook dat ze beiden weenden bij het afscheid, en dat ze zich bewust waren van het feit dat weer een scheiding weer aanleiding zou geven tot roddels."

Die zijn er bij tientallen, en ze zijn hardnekkig. Over Elisabeth blijven amoureuze verhalen de ronde doen. U hebt ze grondig onderzocht, en zogoed als alles naar de vuilnisbak verwezen.

"Er moet toch minstens enige geloofwaardigheid in zitten. Neem het bekende gerucht als zou ze rond 1903 een verhouding hebben gehad met haar goede vriend, de bekende violist Eugène Ysaye. Er zou een kind van gekomen zijn, Philip Newman, ook een bekende violist. Elisabeth zou de baby in het geheim in Engeland hebben gebaard. Want inderdaad, zijn leven lang stond Newman in nauw contact met koningin Elisabeth.

"Ik heb alles proberen na te trekken, maar vond geen enkel bewijs. Tot ik de geboorte-akte van Newman zag. Daarin staat zwart op wit dat hij werd geboren op 8 mei 1904. Wel, daar hield voor mij het verhaal op, want dat is geen zeven maanden na de geboorte van prins Karel op 10 oktober 1903.

"Tenzij men natuurlijk aanneemt dat de Belgische regering de Britse burgerlijke stand onder druk zette voor een vervalsing. Maar zolang daarvoor geen bewijzen zijn, geen ernstige aanwijzingen, behoort die redenering niet tot de geschiedenis, maar tot de speculatie."

Was Elisabeth dan een voorbeeldige echtgenote?

"Ik heb één dubbeltje kunnen vinden, een doorschrijfexemplaar, van een brief die zij aan een onbekende richt. De inhoud van die brief maakt duidelijk dat zij breekt met 'een man'. Wie die man is, weten we niet. Er staat geen naam bij. Ik weet zelfs niet of het origineel van die brief ooit verzonden is. Maar de tekst is duidelijk. Het gaat van 'ieder weer zijn vrijheid geven', 'dat ieder weer zijn weg kan gaan'. Uitspraken die niet echt voor discussie vatbaar zijn.

"Er is een beetje twijfel mogelijk of die brief geschreven is voor 17 februari 1934, toen koning Albert verongelukte, of nadien. Maar dat laatste is praktisch onmogelijk, omdat de brief stak in een boek vol dubbels van andere, wel gedateerde brieven. Daarom mag ik vermoeden dat ook dit schrijven dateert uit de periode 1928-1929."

Waren de kinderen daar niet de dupe van? Uit de biografie van Leopold III verraadt niets dat zij haar 'favoriete zoon' veel culturele bagage meegegeven heeft. Hij ontving op Argentueil liefst ontwerpers van snelle auto's of golfspelers.

"Prins Karel was een kunstschilder. Ik heb de indruk dat Marie-José nog de beste erfgename was van haar moeder. Fysiek heeft ze veel weg van Elisabeth, maar ook intellectueel. Marie-José heeft ook boeken geschreven."

Zeg dat wel. Lectuur van haar boek, Mes Parents Albert et Elisabeth de Belgique is ronduit pijnlijk. Als je leest hoe Elisabeth de eerste arrangementen maakte voor het huwelijk van haar dochter toen het wicht nog een puber was.

"Ze zendt het meisje tijdens de oorlog naar Engeland. Het kind was geboren in 1906. Dat was dus wel heel jong om zo 'zelfstandig' te moeten zijn. En kort na de oorlog moet ze op kostschool in Italië, niet omdat het onderwijs daar zo uitstekend is, maar omdat ze al aan het zoeken waren naar een passend dynastiek huwelijk. Umberto was al volwassen, Marie-Josée nog een kind, maar toch deed haar moeder haar uiterste best om dat huwelijk al te regelen. Ik weet het, voor de lezer van vandaag is dat niet sympathiek.

"Maar vroeger was dat zo. Neem prinses, later koningin Astrid. In de suikerzoete biografieën heet Astrid altijd een moderne, voorbeeldige moeder. Ja? Maar toen haar dochtertje Joséphine-Charlotte amper negen maanden oud was, maakte zij al een reis naar Indonesië die een half jaar duurde."

En ook de 'rode koningin' was niet altijd even progressief.

"Tijdens de oorlog had ze er niets op tegen om een zo fijn mogelijk leven te leiden. Midden in de oorlog verlangde ze van haar Duitse bewakers een boek uit Engeland, klei uit de Balkan. En toen ze vernam dat er een boek verschenen was van Ludwig I, liet ze een exemplaar kopen en overbrengen via de Gestapo.

"Maar het blijft een feit dat zij de laatste jaren van haar leven openlijk haar communistische overtuiging beleed. Voor een adellijke vrouw die voorheen zelfs niet vrij was van antisemitische vooroordelen, is dat opmerkelijk. Nochtans was het een nogal apart communisme. Zij meende dat de monarchie in een communistisch systeem een rol had te spelen. Daarin stond ze dichtbij Hendrik De Man, een politicus die niet in partijen geloofde. Ook De man vond dat het werkelijke socialisme van bovenaf moest komen, dat een koning onder zijn leiding de maatschappij moest hervormen. Hij beleed een zeer elitaire vorm van socialisme. Die variant hing ook Elisabeth aan."

De koningin die communiste werd, dat loopt parallel met de Duitse prinses die symbool wordt van het dappere Belgische verzet tijdens de Eerste Wereldoorlog.

"Zij deed het goed als een symbool van morele weerbaarheid van de Belgen tegen de Duitsers. Elisabeth kon haar Duitse afkomst doen vergeten, hoewel dat regelmatig opdook. Vooral de Fransen brachten dat graag onder de aandacht.

"Iedereen kent de beelden van Elisabeths ziekenbezoek aan het front. Dat was een pr-campagne. Tot mijn eigen verbazing ontdekte ik dat zo'n optreden als verpleegster niet uitzonderlijk was in die tijd. Elisabeth werd er wereldberoemd door in Vlaanderen, maar ze zei niet dat haar moeder en zus juist hetzelfde deden aan de Duitse kant van het front. Ziekenbezoek hoorde tot de taken van adellijke vrouwen in oorlogstijd. En als ze naar het ziekenhuis kwam, waren er ook fotografen.

"De koningin kwam trouwens slechts af en toe in het ziekenhuis. Vaak zat ze in Italië, of in Engeland. Albert zond haar soms naar Engeland om informatie te zoeken, maar zij reisde ook naar Londen om haar kinderen te bezoeken. En om te winkelen.

"Haar diplomatieke activiteit tijdens de Eerste Wereldoorlog is niet te vergelijken met wat zij tijdens de Tweede Wereldoorlog deed ten gunste van haar zoon leopold III. Toen ging ze voor Leopold speciaal naar Londen om met Churchill te spreken, al wilde die haar niet ontvangen."

Leopold was echt haar chou.

"Leopold was haar favoriet, naar Karel keek ze nauwelijks om."

Ook dat past niet bij het beeld van een vooruitstrevende koningin.

"Het is vooral het klassieke probleem van de tweede zoon in een monarchie. Je hebt dat ook gezien in de verschillende behandeling van Filip en Laurent. Leopold werd als kind al naar voor geschoven. Albert en Elisabeth zonden Leopold naar de prestigeschool te Eton, Karel moest naar een gewone matrozenschool. Waarom zonden ze Karel ook niet naar Eton? Dat was toch de beste school? Die achteruitstelling heeft bij die jongen ingewerkt op zijn gemoed.

"Tja, waarom is één kind een lievelingskind en een ander niet? Leopolds uiterlijk zal wel meegespeeld hebben. Hij was groot, had een profiel om gebeeldhouwd te worden, een beetje een Griekse God. Terwijl Karel... lange neus, gebogen gestalte...

"Bovendien waren Albert en Elisabeth niet tevreden over hem. Karel was een deugniet. Hij werkte niet, vernielde van alles, maakte ruzie en vocht."

Wat is de kip, wat het ei?

"Ik zou het karakter van de jongen niet wegcijferen, maar natuurlijk zal zijn opstandigheid ook een gevolg geweest zijn van zijn opvoeding. Als je moeder altijd weg is, haar tijd liever aan zichzelf besteedt, dan krijg je dat. Ze schreef aan 'Mon cher petit Léopold' en 'Mon cher petit Charles', en aan beiden 'je t'embrasse tendrement', maar intussen zat ze wel in het buitenland."

Van Leopold verdroeg ze veel. U toont aan dat Elisabeth wist dat haar zoon een affaire had met de vrouw van pianist Rummel, al had zijn vrouw Lilian toen pas een baby, prins Alexander. Maar Elisabeth dekte dat toe.

"(zucht) Er zijn een boel tegenstrijdigheden in het leven van die vrouw. Zeker als we naar dat leven kijken door een bril van vandaag. De vraag is echter of alles nog zo ongerijmd is als we ons naar de tijd van toen verplaatsen. Is het voor die tijd niet logisch dat de familie voor alles ging? Als Karel zich allieerde met tegenstanders van Leopold, plaatste hij zich buiten de clan. Wie tegen Leopold was, was een samenzweerder, een conspirateur."

Behalve Camille Huysmans. Een harde anti-Leopoldist met wie ze bevriend blijft.

"Ik denk dat er tussen die twee sprake was van platonische liefde. Huysmans ging graag naar het paleis - de 'hermelijnkoorts' had hem in zijn greep. Ze hadden veel gemeenschappelijks: ze hielden van klassieke muziek, ze waren beiden pacifistisch en vrijzinnig.

"In de jaren zestig schreef ze hem: 'Ik heb vernomen, cher Camille, dat je getrouwd bent. Gelieve eens te komen lunchen en je vrouw voor te stellen.' Camille deed dat. Wat bleek? Zijn jonge vrouw, Ida Smissen, zat er voor spek en bonen bij. De twee oudjes keken niet naar dat kind om."

Het blijft ontroerend: de lange, magere Camille en de kleine, even pezige Elisabeth.

"De meeste mannen met wie Elisabeth een goede verhouding had, waren fysiek (denkt even na)... bijzonder. Huysmans moet ik niet beschrijven. Maar kijk naar de hoofden van Einstein of Schweitzer. Brede snorren,warrig kapsel. Eugène Ysaye als een man met een 'karakterkop' omschrijven, is een understatement. Of de Indiase dichter en Nobelprijswinnaar Rabindranath Tagore, wit kleed, bij wijze van spreken meterslange haren. Zulke mannen maakten indruk op haar. Knappe mensen kon je ze niet noemen."

Als biograaf moet u een balans van haar leven kunnen opmaken: heeft Elisabeth het goed gedaan?

"(aarzelt) Ik heb veel tegenstrijdigheden ontdekt in haar leven. Maar welke mens leidt een consequent leven? Moet dat?

"Goed, ze leefde volgens de normen van haar tijd, ze aanvaardde de luxe die haar in de schoot geworpen werd, de voordelen van haar koninklijke positie.

"Maar ze zag toch dat er sociale problemen in de wereld waren, en ze vond dat er iets moest veranderen. Dat was haar mening, net zoals het haar keuze was om een actief cultureel leven te leiden. Ik zal het negatief formuleren: met haar afkomst, haar sociale status en haar inkomen, had Elisabeth zeker een minder verdienstelijk leven kunnen leiden."

Walter Pauli

'Zij ging niet in op de honderden invitaties voor feestjes die op het paleis binnenkwamen. Op die soirees moest ze toch maar praten met al te veel dames en heren die niets interessants te vertellen hadden. En dus bleef ze weg'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234