Dinsdag 15/10/2019

Zama

'Hij zei dat er in deze zelfde rivier een vis is waar het water niet van houdt en dat hij, die vis, zijn hele leven moet doorbrengen in dat deinende water, net als de aap; maar nog afmattender, want hij leeft en moet onophoudelijk vechten tegen de vloeibare stroom die hem op de wal wil werpen. Ventura Prieto zei dat die lijdzame vissen, die misschien ondanks zichzelf zo gehecht zijn aan het element dat hen afwijst, vrijwel al hun energie moeten besteden aan het gevecht om daar te blijven, en hoewel ze altijd het gevaar lopen uit de boezem van de rivier te worden geworpen, zozeer dat ze nooit in het midden van de stroom maar aan de oevers worden aangetroffen, leven ze lang, langer dan wat normaal is voor vissen. Ze bezwijken alleen, zei hij nog, als de inspanning zoveel van ze vergt dat ze geen voedsel meer kunnen bemachtigen.'

Uit: Antonio di Benedetto, Zama, Lebowski, 2017. Vertaling: Aline Glastra van Loon.

Wachten

In de praktijk komt vakantie vooral neer op wachten, Heel Veel Wachten: in files, voor de douane, in dat ene restaurant. Stiekem is dat fijn, want zo kun je je onderdompelen in de boeken-die-je-nog-moest-lezen, en ben je daardoor bovendien meestal in het gezelschap van personages die, sinds het begin van de letteren, ook allemaal aan het wachten zijn: op Godot, op Cosette, op Voldemort, op betere tijden. In zekere zin draait elke roman om wachten, maar ik zag dat niet eerder zo mooi gethematiseerd als in het net verschenen Zama van Antonio di Benedetto, een werk dat al in 1956 uitkwam maar pas recentelijk vertaald werd in het Engels en Nederlands.

Diego de Zama, een ambtenaar in 18de-eeuws Paraguay, droomt van maatschappelijk succes en seks, maar van beide komt het niet echt. In de rimboe is de ambtenarij nog trager dan bij Kafka en Zama zelf heeft de charmes van Mr. Bean. Alles wat hij aanraakt, verandert in een bord halflauwe pap, en wat daarbij niet helpt, is zijn passieve houding: Zama wacht en wacht en wacht tot de wereld maar naar hem toekomt.

Dat klinkt saai, maar levert aanvankelijk hilarische momenten op. Gefrustreerden zijn vaak ook ontzettend grappig, zoals Rinzwind in Discworld, sir James Chettam in Middlemarch en Guy Verhofstadt. Ook Di Benedetto's antiheld brengt de lezer regelmatig aan het lachen. Wanneer een herbergier trager is dan de laatste werkdag voor de vakantie, zegt Zama: 'Hij kriebelde in zijn oor door er een vinger in te steken, waarschijnlijk om zijn brein te activeren.' En wanneer hij over zijn nageslacht peinst, denkt hij: 'Het kind werd zwak geboren, ongetwijfeld omdat zijn moeder al haar energie gebruikt had om tegen mij te schreeuwen.'

Maar hoe verder je in het verhaal komt, des te tragischer wordt de arme Diego, die door al dat wachten de grip op zijn leven, maar ook op de werkelijkheid, verliest. Wanneer Zama weer eens geil maar vooral eenzaam in bed ligt, denkt hij: 'Hier was ik zonder lippen voor mijn lippen.'

Van een satire verandert Zama gaandeweg in een drama. Net zoals de vis in het fragment hiernaast, bevindt Zama zich in een wereld die hem niet moet. Zama houdt lijdzaam vol, al is het op een zeker punt totaal onduidelijk waar hij het nog voor doet. Dat Di Benedetto de roman opdroeg aan 'de slachtoffers van het wachten', doet de lezer zich dan ook afvragen waarom we onszelf eigenlijk in leven houden.

Tegen het einde heeft de arme Diego een moment van helderheid: 'Ik vroeg me af, niet waarom ik leefde, maar waarom ik geleefd had. Ik veronderstelde dat de reden het wachten was en ik wilde weten of ik nog iets verwachtte. Het leek me van wel. Een mens verwacht altijd meer.'

En daarom trekken we straks weer van luchthaven naar luchthaven. Om te oefenen in wachten, en dus in leven. Ik wens u een fijne zomer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234