Dinsdag 26/05/2020

Fotobijlage

Zag je het aankomen?

Beeld Photo News

De Morgen stuurde, in die weken van hoge verkiezingskoorts, zijn zonen uit naar een verward Amerika. Journalist Koen Vidal reisde, samen met fotografen Jef Boes en Tim Coppens, 3.500 kilometer per camper door het diepe, conservatieve Zuiden. De vraag die hij sindsdien voorgeschoteld krijgt, is: zag je het aankomen?

Hadden we het gevoel dat we door een kantelende wereldmacht aan het reizen waren?

Het eerlijke antwoord is: bij elke extra kilometer nam het onbehagen en de vrees voor een Trump-zege toe. Hoe meer mensen we interviewden, hoe meer we merkten dat de standpunten van Hillary Clinton onverzoenbaar waren met de basiswaarden van veel Amerikanen.

Voor Europeanen is het soms moeilijk te vatten, maar in de VS beschouwen bijzonder veel mensen thema's als abortus, vrije wapendracht en religie als kwesties van leven of dood. Abortus is massamoord op baby's en wapencontrole betekent de teloorgang van het recht op zelfverdediging: einde van de discussie. Dat Clinton hierover genuanceerde standpunten had, was van geen tel. Het enige wat Donald Trump moest doen om miljoenen pro-life en pro-gun-kiezers binnen te halen, was een petje van de National Rifle Association opzetten en verklaren dat Hillary van plan was om "baby's uit de baarmoeder van moeders te sleuren".

Fotograaf Tim Coppens, journalist Koen Vidal en fotograaf Jef Boes op tocht door de VS.Beeld Jef Boes / Tim Coppens

We reisden natuurlijk wel door typische conservatieve staten als Alabama, Tennessee, Kentucky en West-Virginia. Onze missie was Trump-kiezers ontmoeten en achterhalen waarom ze voor een man gingen stemmen die nog geen jaar geleden te extreem, te onbeschoft en te labiel werd geacht om president van Amerika te worden. Die ontmoetingen leverden een verrassend resultaat op omdat de vriendelijkheid en openhartigheid van veel Trump-kiezers ons meestal incompatibel leek met de hardvochtigheid van hun presidentskandidaat.

Een sterk voorbeeld van zo iemand was Rusty Justice uit Kentucky. Justice is een moedige en creatieve ondernemer die in zijn noodlijdende steenkoolstreek een IT-bedrijf opstartte waar afgedankte mijnwerkers een nieuwe kans krijgen. Rusty legde uit dat hij eigenlijk een model-Democraat is en voegde eraan toe dat de economische recepten van Clinton zeer goed aansloten bij de noden van zijn bedrijf en de toekomst van zijn eigen gezin. "Toch nog iemand in Kentucky die voor Clinton gaat stemmen", was mijn reactie. Waarop Rusty me verbaasd aankeek. "Maar ik ga helemaal niet voor Hillary stemmen. Ik ben 100 procent tegen abortus. Mijn stem is voor Trump. Voor Clinton kiezen zou voor mij neerkomen op een stem voor de duivel; ik zou echt onwel worden in het stemhokje." Justice omschreef abortus als een civil war-issue, waarmee hij bedoelde dat de tegenstellingen over dit thema zo gevoelig liggen dat ze voor geweld kunnen zorgen; net als de afschaffing van de slavernij die in 1860 tot een burgeroorlog leidde.

Rusty Justice uit Kentucky, een van de Amerikanen die geen blad voor de mond nam.Beeld Jef Boes / Tim Coppens

Nog een laatste anekdote over mijn vriend Rusty. Op het einde van ons gesprek vroeg hij of hij voor ons mocht bidden. Waarna hij zijn handen in elkaar vouwde en luidop tot de Heer begon te praten. "Lord, bescherm mijn Belgische vrienden tijdens hun lange reis van Alabama naar Washington DC. Lord, misschien zullen zij in de toekomst dichter bij U komen dan nu het geval is. Maar ik verzeker U, Lord, het zijn goede kerels!"

Trots om Belg te zijn

Rusty Justice was niet de enige die tijdens deze roadtrip voor ons welzijn zou bidden. Aan de ene kant had dat iets warms en aandoenlijks. Maar tegelijk was de omnipresentie van religie een bizarre ervaring. En eigenlijk ben je op zulke momenten ook wel trots om Belg te zijn: het feit dat kwesties als abortus en euthanasie op een menselijke en medisch verantwoorde manier zijn uitgeklaard en ook bij christendemocraten op een consensus kunnen rekenen: het is een verworvenheid waarop dit land fier kan zijn. Hetzelfde geldt trouwens voor het holebi-huwelijk dat in België sinds 2003 behoorlijk wat extra geluk creëerde, maar in grote delen van de VS voor pijnlijke kortsluitingen en zelfs haat blijft zorgen.

Dat heb je met reizen. Onbewust spiegel je het land dat je doorkruist aan je eigen land. Zeker in het geval van de VS is het effect van die ervaring heel dubbel. De openheid en de jovialiteit van Amerikanen is bijvoorbeeld iets om jaloers op te zijn. Zelfs de ruigste redneck bejegende ons met hartelijkheid en gaf ons het gevoel welkom te zijn. Een andere uitblinker op dat vlak was Chris Gibson, die we tegenkwamen aan een benzinestation in Tennessee. Relaxte man, blikje bier in de hand. Hij zei dat hij niet voor Clinton kon stemmen en dus wel voor Trump moest gaan. Met veel tegenzin en met een wasknijper op zijn neus. "Ik weet het", zei hij. "Amerika kan veel beter. We hebben zo veel fantastische en briljante mensen en het is zo weird dat we deze keer moeten kiezen tussen twee kandidaten die je nooit thuis zou willen uitnodigen."

Ongeveer dezelfde boodschap kregen we van Suzie, uitbaatster van de camping waar we een nacht doorbrachten. "Ik ga al sinds 1958 stemmen, maar dit heb ik nog nooit meegemaakt. De toon is zo hard! Zo onmenselijk eigenlijk. Dit is echt niet de manier waarop Amerikanen met elkaar omgaan. Zelfs als we het niet met elkaar eens zijn, proberen we nog altijd beleefd te blijven. Maar zoals het er tijdens deze campagne aan toegaat: neen, dat gaat er bij mij niet in."

Election night in Tomothy's bar in Charleston, South California.Beeld Jef Boes/Tim Coppens

Misschien was dat wel het pijnlijkste aspect van deze verkiezing. Veel conservatieven met wie we spraken, oordeelden erg stug over wapens, abortus en Hillary Clinton, maar ze schaamden zich over de harde toon van de campagne. Die mensen hadden niets van de agressieve arrogantie van Trump. Make America Great Again, hoe meer Trump-bordjes we langs de weg zagen staan, hoe tragischer die slogan werd: veel Amerikanen zijn great maar de ordinaire arrogantie van de man die ondertussen president elect is, duwt het land naar beneden.

Election night in Tomothy's bar in Charleston, South California.Beeld Jef Boes/Tim Coppens

Triest om te zien hoe Trump op 8 november zo veel goede mensen naar de extreemrechtse marge van het politieke spectrum heeft getrokken.

Election night in Tomothy's bar in Charleston, South California.Beeld Jef Boes/Tim Coppens

De trek-uw-planoverheid

Als we nog even mogen doorgaan op de vergelijking tussen West-Europa en de VS: het grootste onderscheid tussen die twee is mogelijk wel de afstand tussen de overheid en haar burgers: die is in Amerika namelijk bijzonder groot. Zo ontmoetten we mensen die te weinig verdienden om hun kind naar de universiteit te sturen en no way dat de staat bereid was om hen daarbij een handje te helpen. Die ouders zagen daarvan ongelooflijk af. Er was ook een gesprek met iemand die zwaar ziek was maar geen geld had om zijn behandeling verder te zetten. Hij was langzaam aan het sterven.

De Amerikaanse overheid kwam ons meedogenloos en onverschillig over. In supermarkten en shops in benzinestations konden we bijvoorbeeld vaststellen dat de Amerikaanse volksgezondheid geen enkel obstakel opwerpt tegen een voedingsindustrie die immense kwantiteiten junkfood met vetten en suikers op de markt smijt waardoor miljoenen mensen - ook veel kinderen - aan zwaarlijvigheid lijden.

Trump betreedt het podium van de Republican National Convention in Cleveland, Ohio, op 18 juli. Vanaf nu is er geen weg terug: The Donald wordt presidentskandidaat.Beeld AFP

Er mag dan al een cliché bestaan dat veel Amerikanen geen overheidsinmenging dulden, de realiteit is dat veel van onze gesprekspartners zich net als wij verbazen over de hardvochtigheid waarmee hun overheid hen op moeilijke momenten aan hun lot overlaat.

En waarschijnlijk is dat wel de kern van de verklaring waarom zo veel Amerikanen op een onvoorspelbare populist als Trump stemden. Net als in de rest van de wereld zorgt de mondialisering voor bijzonder veel deining in de Amerikaanse samenleving: technologische omwentelingen die jobs opeten, extra migranten, opkomst van Aziatische landen die de Amerikaanse wereldmacht uitdagen, terreurdreiging, verstedelijking. Mensen moeten zich sneller dan ooit aanpassen aan nieuwe tijden en niet iedereen slaagt daar even goed in.

In Kentucky en West-Virginia liet Obama de vervuilende steenkool-industrie dermate snel en onbegeleid imploderen dat tienduizenden mijnwerkers knock-out geslagen werden en zonder job kwamen te zitten. In de zogenaamde Rust Belt, in het noordoosten van het land, gaan er door technologische innovatie meer banen in de oude industrie verloren dan dat er nieuwe kwaliteitsjobs bijkomen. Als je dan geen solidaire overheid hebt die de economische schokken opvangt met intelligente oplossingen is het niet verwonderlijk dat miljoenen mensen in verbittering achterblijven en hun stem aan een populist geven.

Clown, grumpy old man, verwend kind, bulldog, keiharde onderhandelaar: Trump beschikt over een onuitputtelijk arsenaal aan gezichtsexpressies.Beeld Getty Images

De vermaarde en in New York wonende filosoof Kwame Anthony Appiah drukte het als volgt uit. "Zo kwam er een einde aan het Amerikaanse optimisme waarbij zowel de blanke als de zwarte middenklasse er sinds de jaren 60 economisch op vooruitging. Dat optimisme gaf veel Amerikanen het geweldige gevoel dat hun kinderen het beter gingen hebben dan zijzelf. Maar die American dream is nu voorbij en dat maakt mensen angstig en onrustig. En het is nu eenmaal zo dat je hersens niet op hun sterkst zijn als je angstig en onrustig bent."

They are fucked, and we are fucked

Met welk gevoel we na 8 november terug op Zaventem zijn geland? Onder de adrenaline van een fascinerend land, maar niet bepaald optimistisch. De mismatch tussen de noden van de meeste Trump-kiezers en de complexiteit van de moderne wereld enerzijds en de kwaliteiten van de toekomstige president anderzijds is zorgwekkend.

Trump mag dan al in staat zijn om de taal van het volk te spreken, het is behoorlijk naïef om te denken dat de biljonair zich nu plotseling met de belangen van de middenklasse, kansarmen en kmo's zal bezighouden. Zijn eerste daden als president elect verraden alvast dat hij vooral de zaak van zijn eigen zakenimperium en dat van zijn superrijke vrienden zal dienen. Zo ontmoette hij na zijn overwinning samen met zijn dochter Ivanka de Japanse premier Shinzo Abe, en even later ontving hij een belangrijke Indonesische delegatie. Niet toevallig wil Trump zowel in Japan als Indonesië grote vastgoedprojecten opstarten. De deontologische muur die belangenvermenging moet tegengaan, is bij Trump flinterdun. "Ik denk niet dat we Trump veel in het Witte Huis zullen zien", vertelde een Amerikaanse vriend en Clinton-stemmer me. "Zijn agenda wordt bepaald door zijn persoonlijke zakelijke belangen. De kiezers van Trump zijn bedrogen en hun problemen van achterstelling zullen de komende jaren alleen maar groter worden. They are fucked, and we are fucked. Everybody is fucked."

Beeld REUTERS

Tot slot, nog even over een tweede vraag die me na de VS-trip bijna dagelijks gesteld wordt: zal de Trump-wind overwaaien naar Europa? Zullen we rond kerst 2017 moeten spreken over president Marine Le Pen en minister-president Geert Wilders?

Die kans dat het zover zal komen, is voor de eerste keer reëel en het is duidelijk dat de aanhangers van Le Pen en Wilders de zege ruiken. Het populisme heeft de wind in de zeilen.

Maar Frankrijk en Nederland zijn Amerika niet. Er zijn duizend verschillen en duizend gelijkenissen. Zeker is dat de onberekenbaarheid van het politieke klimaat voor allerlei verrassingen kan zorgen. Le Pen en Wilders maken kans op winst. Maar evengoed kan de Trump-overwinning van de weeromstuit extra alertheid en vechtlust opwekken bij Europese conservatieven en liberalen. En wie weet staat er bij de sociaaldemocraten een verrassingskandidaat op die niet platgetraind is door communicatiegoeroes en wél op een spontane manier kan omgaan met gewone mensen.

Of Trump een goudhaantje is, zal de toekomst moeten uitwijzen. Maar dat ie iets wegheeft van een goudfazant, daar kan vriend en vijand wel om lachen. Alleen jammer dat Hillary Clinton hem als charlatan bleef zien, het zou zich tegen haar keren aan de eindmeet.Beeld REUTERS

2018 wordt een van de meeste bepalende jaren uit de moderne geschiedenis. Een jaar van ça passe ou ça casse, zeker voor Europa. Alles is mogelijk, niets is onmogelijk in 2018. Maar een ding is zeker: voor de misplaatste zelfzekerheid van kandidaten als Hillary Clinton zal volgend jaar geen plaats meer zijn.

Dat het toch een goeie babbel was, zo klonk het bij hun eerste ontmoeting na de verkiezingen. Maar hun pose vertelt een ander verhaal.Beeld AP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234