Maandag 05/12/2022

Zachte staatsgreep in filmland

'Vertigo' is in de gezaghebbende filmlijst van Sight & Sound verkozen tot beste film aller tijden. Daarmee komt een einde aan vijftig jaar dominantie van 'Citizen Kane'. Ware revolutie of kortstondige wisseling van de wacht?

Sinds 1952 organiseert het filmmagazine Sight & Sound van het British Film Institute elk decennium haar prestigieuze poll. In 1962 klom Citizen Kane, waarin Orson Welles zowel regisseert als de hoofdrol speelt, naar nummer één. Al die tijd bleef de film uit 1941 over krantenmagnaat Charles Kane vorstelijk in het zadel. Tot vandaag. Alfred Hitchcocks Vertigo (1958) neemt de scepter over en zet Citizen Kane op een tweede plaats. Verder vullen kanjers als La règle du jeu (Renoir, 1939), The Searchers (Ford, 1956) en 8 1/2 (Fellini, 1963) de lijst der lijsten aan.

Vertigo, dat het verhaal vertelt van politieagent John 'Scottie' Ferguson (rol van James Stewart) en zijn obsessieve liefde voor Madeleine Elster (rol van Kim Novak), verscheen in '82 voor het eerst in de top-10. Sindsdien verschoof hij gestaag richting de hoogste positie. In 2002 legde de prent, die Hitchcock zelf zijn meest persoonlijke film noemde, Citizen Kane het vuur aan de schenen. Vertigo steeg naar een tweede plaats en kroop akelig dicht tegen de eeuwige nummer één aan. Het was slechts een kwestie van tijd voor Welles het zou moeten afleggen tegen de 'Master of suspense'.

Nick James, hoofdredacteur van het magazine Sight & Sound, noemt de machtswissel een totale verandering in de moderne filmkritiek. "Bij de nieuwe filmliefhebbers gaat het niet meer om films die ernaar streven grote kunst te maken", zegt hij. "Critici gaan vandaag vooral op zoek naar werken die hen persoonlijk raken." Maar is dat wel zo: is hier meer aan de hand dan een tijdelijke stoelendans?

Cinefiele specialisten

Regisseur en notoir filmkenner Jan Verheyen vindt alvast van niet. Hij gniffelt zelfs als we hem de top-10 voorlezen. "Ach, het is typisch voor filmmagazines à la Sight & Sound om te grossieren in dergelijke lijstjes", zegt hij. "De films die erin staan zijn natuurlijk fantastisch, maar op zich is de lijst gedateerd. Er staat niks in dat gemaakt is na de jaren '70. Het zijn jammer genoeg altijd die oude titels die uitentreuren in de polls verschijnen. Er zijn recent nochtans verschillende prenten verschenen die aanspraak maken op de status van klassieker. Voor mij heeft dit lijstje maar weinig betekenis."

Patrick Duynslaegher, jarenlang filmrecensent voor Knack en huidig artistiek directeur van Filmfestival van Gent, steigert haast bij de uitspraken van Verheyen. "Wat Verheyen zegt, is flauwekul", zegt Duynslaegher. "Ik heb in 2002 zelf mogen deelnemen aan de poll en ik ken ondertussen een groot deel van de mensen die in het panel zetelen. Het zijn stuk voor stuk cinefiele specialisten. Voor dit soort enquête heeft Sight & Sound de beste mensen geselecteerd die je maar kunt vinden."

Volgens de filmkenner kan je erop vertrouwen dat in de uiteindelijke selectie van Sight & Sound altijd de hoogste kwaliteit komt bovendrijven. "Jan Verheyen meet natuurlijk met andere maatstaven", zegt Duynslaegher. "Verheyen maakt zelf commerciële films en weegt succes eerder af aan box-office resultaten. Het is net de verdienste van de poll van Sight & Sound dat kwaliteit niet volgens dat criterium wordt beoordeeld."

Duynslaegher is het wel eens met Verheyen dat de films in de lijst verouderd zijn. Maar hij benadrukt dat 'verouderd' niet gelijk gesteld mag worden met 'gedateerd': "Vergelijk het met literatuur. Romans als die van Marcel Proust zijn ook stokoud. Dat zijn misschien geen bestsellers maar vind maar eens één literair criticus die het belang van dat werk niet onderkent. Bovendien: film is nog een vrij jong genre. De poll van Sight & Sound illustreert net dat er zich gaandeweg een heuse filmcanon aan het vormen is."

Critici als Jan Verheyen klagen voornamelijk aan dat de juryleden van deze poll krokodillen zijn die geen nieuwe films meer bekijken. Het panel dat de films voor Sight & Sound selecteert was echter nooit zo groot en divers. Dit jaar maakten 846 filmcritici, regisseurs en academici een persoonlijke selectie van zowel oude klassiekers als nieuw werk. Oude rotten als Martin Scorsese stuurden hun lijstje door, naast jongere collega's als Quentin Tarantino. "De optelsom van al die keuzes legt natuurlijk wel andere nuances dan elke individuele selectie", zegt Duynslaegher. "Wat vrijwel iedereen apprecieert, zit bovenaan in de uiteindelijke lijst, en dat zijn vooral oude films."

Afstand nemen

Dat is volgens Duynslaegher maar wat normaal. "Je kunt de kwaliteit van een film pas beoordelen als je er de nodige afstand tegenover kunt bewaren", zegt hij. "Toen 2001: A Space Odyssey in '68 in première ging, kreeg die hopen slechte recensies over zich heen. Pas na enkele decennia werd duidelijk dat die film zijn tijd eigenlijk ver vooruit was. Gaandeweg is ie dan ook - volledig terecht - in de Sight & Sound top-10 beland. Over een film die gisteren is uitgekomen, kan je nu eenmaal moeilijker uitspraken doen. Je moet hem in zijn tijd kunnen kaderen."

Of Vertigo de volgende vijftig jaar net als Citizen Kane op nummer 1 zal kamperen is maar zeer de vraag. Duynslaegher: "Vertigo is zonder twijfel een enorm sterke film, maar die nummer 1-notering blijft ergens wel relatief. Wat ik het belangrijkst vind aan de lijst van Sight & Sound is de ernst waarmee de zevende kunst wordt benaderd. Het is fantastisch dat dezer dagen weer druk wordt gediscussieerd over welke film nu eigenlijk die eerste plaats verdient. Heerlijk dat mensen daarbij grondig van mening verschillen. Zolang er over film gepraat wordt, is het doel bereikt."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234