Zaterdag 08/08/2020

Zaait nu zelfs de koning verdeeldheid tussen zijn onderdanen? Gesprekken van over de taalgrens.

De dubbele uitbreiding van de koninklijke familie, met Mathilde en Delphine, heeft in dit ooit zo saaie land eens te meer voor een verrassing gezorgd. Wallonië, vroeger nooit vrij van republikeinse bijgedachten, kiest ditmaal resoluut voor de koning, en verwijt Vlaanderen dat het, met het oog op 2002, zijn vorstenhuis verraadt.

Het gesprek is bijna afgelopen. "Nu zal ik je eens een vraag stellen", draait Francis Balace de rollen om. "Klopt het wat ze zeggen van Mario Danneels? Dat hij dat boek niet zelf heeft geschreven? Ik heb gehoord dat wijlen Louis De Lentdecker er achter zit." Professor Balace tikt de as van zijn dikke sigaar. Ik had een schriele, dicht bij het pensioen aanleunende boekenwurm verwacht, maar mijn gastheer blijkt een joviale veertiger met een stevige knevel. Blozende wangen en embonpoint getuigen van een gezonde appetijt voor het volle leven. Bepaald geen zen-adept, zijn bureau bezwijkt haast onder een chaos van boeken, kranten en tijdschriften. Het zijn hectische dagen, morgen zit hij alweer in de studio van RTL om de Blijde Intrede in Waver van deskundige commentaar te voorzien. "Eigenlijk is dat een verkeerd begrip", demonstreert hij meteen zijn expertise. "Joyeuse Entrée is strikt gereserveerd voor monarchen in functie. In het geval van Filip en Mathilde moeten we veeleer spreken van une Présentation." Balace doceert hedendaagse geschiedenis van België maar zal vooral worden herinnerd als kenner van de monarchie. Wellicht was het onbedoeld, maar hij heeft de voorbije dagen zelf een stukje vaderlandse geschiedenis geschreven. Niet meer dan een voetnoot, maar toch: zijn complottheorie over de affaire-Delphine heeft de communautaire koorts in de Wetstraat gevaarlijk doen opflakkeren. Kort samengevat luidt zijn analyse als volgt: het outen van de koninklijke bastaarddochter in de Vlaamse pers was geen onschuldige scoop maar een complot van flaminganten om de monarchie maximaal te beschadigen. Doel van de samenzweerders: het uitroepen van de Vlaamse onafhankelijkheid in het magische jaar 2002, een objectief dat alleen kan worden bereikt als eerst de Van Saksen-Coburgs buitenspel worden gezet.

De professor heeft tot zijn schade en schande een les geleerd over media en politiek: eens uitgesproken gaan woorden een eigen leven leiden. "Ik voel me gemanipuleerd", zucht hij. "Eigenlijk heb ik het woord complot nooit in de mond genomen. Alleen heb ik me hardop afgevraagd wie er belang heeft bij dit schandaal. Kijk, de timing is toch wel erg link. Uitgerekend aan de vooravond van de eerste Blijde Intrede, wanneer het hele land in de euforie van het prinselijk huwelijk verkeert, dat is toch wel verdacht. En dan de manier waarop het is onthuld, in alle Vlaamse kranten tegelijk. Danneels heeft het toch zelf verklaard: het gerucht is even oud als Delphine zelf, alle ingewijden waren allang op de hoogte. Dus vraag ik me af: waarom hebben ze Delphine niet ontdekt toen Albert in 1993 de troon besteeg? En daarbij, boeken komen niet uit de lucht vallen. Ik weet hoe dat gaat, recensie-exemplaren worden reeds voor de officiële publicatie rondgestuurd. Heel wat Vlaamse journalisten hadden het dus allang gelezen, en toch zijn ze allemaal op hetzelfde moment over dat ene zinnetje gestruikeld." Hij duikt in de alsmaar uitdeinende stapel krantenknipsels, vist er het bewijs van zijn gelijk uit. "Hier heb je het", roept hij triomfantelijk. "Mario Danneels: ze hebben me gebruikt. Manipulatie, dat is het helemaal. Mij maak je niks wijs: sommige Vlaamse journalisten hebben afspraken gemaakt om deze affaire samen aan het licht te brengen en maximaal op te blazen."

Laten we bescheiden blijven. In de wondere wereld van professor Balace is de pers slechts de dienstmaagd van politiek en hogere belangen, daar zitten de ware manipulatoren. Hij heeft het al gezegd: we mogen zijn analyse vooral niet als een complottheorie afdoen. Toch etaleert de Luikse hoogleraar een buitengewoon talent om van losse eindjes indrukwekkende webben te spinnen. Toeval bestaat niet, alles heeft met alles te maken. "Wat stel ik vast?", opent hij retorisch. "Dat het Vlaams Blok is uitgesloten van de Costa, dat de Raad van State het decreet-Suykerbuyk heeft geannuleerd, dat Elio Di Rupo en Patrick Dewael samen koffie slurpen, kortom, dat de communautaire barometer op rustig wijst. Intussen maakt het land zich op voor het prinselijk huwelijk, een opsteker van formaat voor de monarchie die meer dan ooit het belangrijkste bindmiddel tussen de twee gemeenschappen vormt. Ik hoef er geen tekening bij te maken, niet iedereen is gediend met communautaire vrede en royalistische euforie. Het spreekt vanzelf dat het Vlaams Blok er alle belang bij heeft om de koning te besmeuren en zodoende de Belgische eenheid te ondermijnen Vandaag zit het Blok gevangen in zijn cordon sanitaire. Maar wie zegt dat ze in een onafhankelijk Vlaanderen niet aan de macht komen? Lach maar niet, volgens mij is de monarchie meer dan ooit de behoeder van de parlementaire democratie. Maar laten we ons niet blindstaren op de extremisten van het Blok, het gaat veel ruimer. Toeval of niet, maar voor het eerst sinds 54 jaar zit de CVP in de oppositie. Nu weten we toch allemaal dat een figuur als Luc Van den Brande slechts de spreekbuis is van een machtige lobby die Vlaanderen zo snel mogelijk onafhankelijk wil maken. Vlaanderen 2002 is meer dan een symbool, flaminganten hopen in dat jaar de grote sprong voorwaarts richting autonomie te maken. Precies daarom lopen bij sommige Vlamingen de frustraties zo hoog op. Want het prinselijk huwelijk is slechts een begin, de royalistische hoogconjunctuur zal nog een hele poos aanhouden. Met een beetje geluk wordt er in 2001 of 2002 een prins of prinsesje geboren. Dat is de grote vrees van de flaminganten: hoe verkoop je de slogan 'Vlaanderen onafhankelijk' wanneer de man in de straat 'leve de koning' staat te roepen?"

Monarchiekenner of niet, Balace heeft het moeilijk om de schade aan het paleis op te meten. In eerste aanleg doet hij de affaire-Delphine als een sisser, af. "Het volk ligt er niet wakker van", schokschoudert hij. "Tenslotte blijft het een banale zaak, une histoire de spermatozoïdes. Je mag het vooral niet opschrijven, maar wil je weten wat de man in de straat hier werkelijk over denkt? Die Albert toch, die heeft tenminste kloten aan zijn lijf. Volgens mij is het geen toeval dat ze in Vlaanderen uitgerekend een seksschandaal uit de kast hebben gehaald om de koning te compromitteren. België is een land van verschillende snelheden waar het de perceptie van de monarchie betreft. Wij, Walen, maken ons niet gauw druk over zedenverval zoals overspel of buitenechtelijke kinderen. Trouwens, iedereen wist allang dat Albert en Paola in hun wilde jaren weleens een scheve schaats reden. Me dunkt dat Vlamingen daar anders mee omspringen, zij koesteren een verheven beeld van de monarchie: de koning moet op alle vlakken een rolmodel vervullen, ook in zijn huwelijksleven. Dat zal wel te maken hebben met het klerikale verleden, het is nog niet zo lang geleden dat de pastoors in Vlaanderen donderpreken afstaken tegen tongkussen en verderfelijke Hollywood-films. Toch denk ik niet dat de populariteit van het koningshuis in Vlaanderen in het gedrang komt. Heb je die vijf tegenbetogers op de Blijde Intrede in Brugge gezien? De rijkswacht moest niet eens ingrijpen, het waren de omstanders die de querulanten hebben weggejaagd. De gewone Vlaming blijft de monarchie trouw."

Of wordt Delphine toch de vonk in het kruitvat? Balace is er als overtuigd royalist niet helemaal gerust in. De historicus duikt opnieuw in zijn papierberg, legt me de nieuwe Knack voor. "Ze gewagen van een tweede koningskwestie", zegt hij verontwaardigd. "En heb je het hoofdartikel al gelezen? De koning moet maar eens opheldering geven over zijn rol bij de fusie tussen de Generale Bank en Fortis, schrijft de hoofdredacteur. Het hek is van de dam, de Vlaamse pers grijpt Delphine aan om oude koeien uit de sloot te halen. Zelfs de affaires van de ziekenhuizen in Saoedi-Arabië en de Roze Balletten worden nog eens opgerakeld." Als professor van de Université de Liège voelt hij zich niet te goed om de lezersbrieven van Het Laatste Nieuws uit te spellen. De lectuur kan zijn ongerustheid alleen maar aanwakkeren. "Er zijn lezers die het complot helemaal omdraaien", signaleert hij. "Laken wist dat de biografie op komst was en dat er een lijk uit de kast zou vallen. Daarom hebben ze gauw gauw een huwelijk gearrangeerd tussen Filip en een volstrekt onbekende freule, de briefschrijver ziet in het feit dat het huwelijk in de barre decembermaand wordt voltrokken een bewijs van zijn stelling." Professor Balace legt de moeizaam uitgespelde krant terzijde. "Natuurlijk", zegt hij, "we moeten dit alles met een korrel zout nemen. Maar ik kan me voorstellen hoe de tegenstanders van het koningshuis zich in de handen wrijven. Het is veel gemakkelijker Delphine dik in de verf te zetten dan echte argumenten tegen de monarchie aan het publiek te slijten."

Een surrealistisch spektakel was het wel. Vlaanderen wemelde van de republikeinen, Wallonië klom als één man op de barricaden voor de monarchie, zo werd het zonder veel zin voor nuance in de buitenlandse pers uitgesmeerd. Hallo? Was het niet Vlaanderen dat in 1950 de troon had gered door en masse voor de terugkeer van Leopold III te stemmen, terwijl in Wallonië ei zo na de revolutie uitbrak? Maar inderdaad, even leek het alsof de wereld werkelijk op zijn kop stond. Wanneer zelfs de PS'er en zelfverklaarde rattachist Claude Eerdekens zijn retour à la France inslikt en een lans breekt voor de koning, dan is de verwarring niet meer van de lucht. Teneinde ons historisch besef op te frissen, maken we een ommetje langs Grâce-Berleur in de Luikse periferie. Hier, op de marktplein, werden op 30 juli 1950, tijdens een betoging tegen koning Leopold, vier arbeiders door de rijkswacht doodgeschoten. Er staat een foeilelijk gedenkteken, in de gevel van café La Boule Rouge werd een ontroerende gedenksteen ingemetseld. "Albert Houbrechts, Joseph Thomas, Henri Verhaeren, Pierre Cerepana, tombent sous les balles de la répression, pour sauver les droits du peuple".

Wie het republikeinse hart van Wallonië nooit zal vergeten, is José Fontaine. We zoeken hem op in Hoves, een dorpje in Henegouwen op een zucht van de taalgrens. Voor we plaatsnemen in het salon moeten we naar de videoband kijken. Het is een fragment van een minuut of tien, de rede die hij tijdens het Fête de Wallonie op 19 september in Namen heeft uitgesproken. Deze speech heeft bezuiden de taalgrens veel stof doen opwaaien, niet het minst omdat Fontaine met een krachtig Vive la Wallonie! Vive la république! besloot. Eigenlijk was het een logisch orgelpunt na een emotioneel betoog waarin het gauchistische en revolutionaire verleden van Wallonië werd geëvoceerd, van de weerstand tegen de nazi's over het verzet tegen de koning Leopold tot de stakingen tegen eenheidswet van 1960. Helaas, driewerf helaas, de revolutie is mislukt, Wallonië zit gevangen in het dubbele keurslijf van het kapitalisme en de Belgische monarchie. Fontaine haalde niet alleen uit naar de Belgische staat maar vooral naar de Franse Gemeenschap, in zijn ogen het instrument bij uitstek om zijn geliefde Wallonië te verknechten. Je moet er culot voor hebben, op de eerste rij stond niemand minder dan Willy Taminiaux, de ministre-président van diezelfde Communauté Française. De vermetelheid oogstte verdeelde reacties: schamel applaus en luid boegeroep weerklonken. "Iemand riep zelfs barraqu", grijnst Fontaine terwijl hij de televisie uitzet. "Een Waals scheldwoord, betekent zoveel als 'bandiet' of 'schelm'. Achteraf werd me verweten me dat ik de koning had beledigd. Maar dat is nonsens, ik heb alleen gezegd dat echte adel niet berust bij koningen of prinsessen maar bij het volk."

Professor Balace had er laatdunkend over gedaan. Republikeinen in Wallonië, dat stelde niks voor. Tien man en een paardenkop die alleen zichzelf vertegenwoordigen. Geen wonder dat José Fontaine hiertegen protesteert, hij geldt sinds jaar en dag als het levende geweten van het Waalse republicanisme. Als uitgever van het republikeinse blad Toudi, 600 abonnees, beukt hij onvermoeibaar in op de grondvesten van de Belgische monarchie. "We zijn een minderheid", geeft de leraar en publicist grif toe. "Maar geen verwaarloosbare minderheid zoals Balace beweert. In 1991 heeft Res Publica een enquête over de aanhang van de monarchie gepubliceerd. Zestig procent verklaarde zich voorstander, 20 procent gaf geen antwoord en nog eens 20 procent verwierp de monarchie als staatsvorm. Twintig procent, dat is geen stelletje marginalen. Bovendien bleek dat de tegenstanders tot het meest dynamische deel van de bevolking behoorden: jongeren, hoog geschoolden en intellectuelen. Merkwaardig genoeg stemden de cijfers voor Vlaanderen en Wallonië nagenoeg overeen. Toch is er inhoudelijk een groot verschil. In Wallonië is de republiek vooral een gauchistisch en vrijzinnig ideaal. Vooral bij de Parti Socialiste maar ook bij Ecolo en de PRL zitten vele republikeinen. Helaas, om pragmatische redenen loopt niemand met die overtuiging te koop, bij mijn weten is José Happart de enige toppoliticus die voor zijn republikeinse ideeën uitkomt. In Vlaanderen ligt dat anders, ik heb goede vrienden bij de Volksunie, een partij waarvan ik de idealen alleen maar kan onderschrijven. Vlaanderen en Wallonië moeten volledig zelfstandig worden. Als afzonderlijke republieken of binnen een confederatie, dat vind ik minder belangrijk, zolang de monarchie maar wordt afgeschaft. Een scheiding in onderlinge verstandhouding, daar moeten we op aansturen. Ruzie maken heeft geen enkele zin, ook zonder gemeenschappelijke staat blijven we buren. Ik weet het, ook het Vlaams Blok is tegen de monarchie. Maar ik weiger die partij als een objectieve bondgenoot te beschouwen, liever nog onder het royalistische juk van België leven dan gemene zaken doen met fascisten. Jammer genoeg snappen ze in Wallonië bitter weinig van Vlaanderen, ze maken geen onderscheid tussen democratisch nationalisme en het Vlaams Blok. Die gebrekkige kennis verklaart trouwens waarom de affaire-Delphine in Wallonië zo gemakkelijk als een complot van flaminganten kon worden gesleten."

Zelf gelooft hij niet in een complot. "Ik lig er trouwens niet wakker van", zegt hij. "Wat me veel meer ergert, is de royalistische propaganda die ze ons dag in dag uit door de strot jagen. Je hoort het voortdurend, dat de toekomst van België meer dan ooit in de handen van de koning ligt. Ik heb zelfs een hoofdartikel gelezen waarin Mathilde de redster van België werd genoemd. Nou, dat vind ik pas een belediging voor de waardigheid van zowel het Vlaamse als het Waalse volk. Alsof wij ons geen bestaan zonder monarchie kunnen voorstellen". Fontaine moet het toegeven, het pr-offensief van Laken brengt zelfs de meest verbeten republikein aan het wankelen. "Ik heb de beelden van de Blijde Intrede in Brugge gezien", vertelt hij. "Die massa, dat enthousiasme, het was indrukwekkend. Even dacht ik: waar ben ik mee bezig, waarom voer ik deze eenzame strijd? Gelukkig weet ik dat achter dergelijke taferelen een andere realiteit schuilt. Zes jaar geleden ben ik uit louter nieuwsgierigheid gaan kijken naar de Blijde Intrede van koning Albert in Namen. En wat bleek? Er was opvallend weinig volk, hooguit vier- tot vijfduizend mensen. Het was een weekdag, ik zag vooral schoolkinderen met vlaggetjes en bejaarden. Even goed leek het 's avonds op de televisie alsof de hele stad te hoop was gelopen. Zeker 40.000 toeschouwers, schreven La Libre Belgique en Le Soir 's anderendaags. Zo zie je maar, zodra de monarchie te sprake komt, halen vele journalisten de strooppot tevoorschijn. Met de Blijde Intredes van Filip en Mathilde zal het wel niet anders zijn."

Hotel Métropole op het Brouckèreplein. We treffen Jacques De Decker in het goede gezelschap van een bier van hoge gisting en de nieuwste turf van Tom Lanoye. Perfect tweetalig, kenner van Vlaamse letteren en cultuur, de Brusselse schrijver-journalist is een bevoorrechte waarnemer van zowel het communautaire spanningsveld als de Belgische monarchie. De geknipte man om een boompje op te zetten over een merkwaardig nevenaspect van dit minikoningsdrama: de radicaal verschillende manier waarop de Vlaamse respectievelijk Franstalige media deze sordide geschiedenis hebben benaderd. In het noorden van het land was concurrentie troef. VTM ging in Londen zowat op de stoep van Delphine kamperen, populaire kranten kwamen kleurenpatronen en vette kopen tekort om hun opwinding uit te schreeuwen. Heel anders was de toon in de Franstalige pers. Zeker, er werd over de affaire geschreven. Vlammende commentaren waarin de sensatiegeile houding van de Vlaamse confraters aan de kaak werd gesteld, interviews met professor Balace en gelijkgezinde politici die hun verontwaardiging uitspraken over flamingantische drijverijen. Delphine Boël zelf werd met de grootste pudeur behandeld. Le Soir weigert tot vandaag principieel de naam van de dertigjarige kunstenares te vermelden. Nieuwsgierige kwaliteitslezers moesten zich maar wenden tot Le Monde, de Franse prestigekrant die de onthullingen zonder veel reserves op de voorpagina zette. Een staaltje van journalistieke deontologie of royalistische slippendragerij? "Het is zeker geen plat opportunisme", weet Jacques De Decker, zelf een vaste medewerker van Le Soir. "De redactie hanteert een zuiver principe: ze wil geen schade berokkenen aan een vrouw die tenslotte zelf geen enkele verantwoordelijkheid draagt. Dat is geen precedent, in een ver verleden heb ik een gelijkaardig geval meegemaakt. Ik was op reportage in de States toen ik bij toeval lucht kreeg van een ophefmakende echtscheiding. Een bekende society-figuur wilde scheiden omdat zijn vrouw hem had bedrogen, with a famous Belgian autoracer. Ik ga de naam hier niet laten vallen, maar als Belg wist ik meteen om wie het ging. Wel, toen ik de redactie op de hoogte bracht, kreeg ik een even kort als duidelijk antwoord: dat interesseert ons niet, respect voor privacy is heilig."

Een verschil in journalistieke mores tussen Noord en Zuid? Zo gemakkelijk wil De Decker er zich ook niet van afmaken. "Le Soir kan het zich natuurlijk veroorloven om de witte ridder te spelen, ze hebben nauwelijks concurrentie. Alleen La Libre Belgique vist in dezelfde vijver, maar als spreekbuis van Laken gaat die krant zeker geen namen noemen. In de Vlaamse dagbladpers is de concurrentie veel scherper. De populaire kranten kennen de spectaculaire impact van koningshuizen op hun verkoopcijfers. Ik stel trouwens een dubbele trend vast. De pers zit de Belgische monarchie steeds dichter op de huid. Maar omgekeerd doet het paleis ook steeds meer moeite om pers en publiek aan te halen. Laken wil zich naar het Scandinavisch model oriënteren: een monarchie met een vlot en modern imago. Onder Boudewijn was zo'n positionering onmogelijk. Kijk, de allerbelangrijkste taak van een monarch is kinderen krijgen om de continuïteit van de dynastie te verzekeren. Aangezien zijn huwelijk onvruchtbaar bleef, moest Boudewijn zijn legitimiteit uit een andere bron putten. Hij profileerde zich dan maar als het geweten van de natie. In feite heeft Albert het veel gemakkelijker om zijn troon te wettigen. Ik denk dan ook niet dat deze onthulling zijn positie ondermijnt. Beter een kind te veel dan helemaal geen nakomelingen, zo denken de meeste Belgen."

Jacques De Decker hecht weinig geloof aan de 'samenzwering van flaminganten'. "De megabelangstelling voor Delphine is een reactie op de royalistische hype. Misschien hebben sommige Vlaamse hoofdredacteurs er een schepje bovenop gedaan, om de Mathilde-euforie te relativeren. Maar we moeten ook niet naïef zijn, dit incident kwam sommigen goed uit. Het Vlaams Blok was allerminst gelukkig met de wild om zich heen grijpende royalistische koorts. Voor het Blok vormt Mathilde een ernstig probleem. Want wie zijn de mensen die smelten voor haar fotogenieke glimlach? Wie knipt haar foto uit de boekjes? Dezelfde lieden die de natuurlijke achterban van het Vlaams Blok vormen. Maar ook binnen de CVP hebben sommigen zich in de handen gewreven. Met lede ogen zagen ze hoe Verhofstadt op rozen zat. De dioxinecrisis was opgelost, alle aandacht ging naar Filip en Mathilde, het kon niet meer stuk. Het prinselijk huwelijk was een geschenk uit de hemel voor de nieuwe regering, de CVP moet stikjaloers zijn."

Blijft de vraag: vanwaar het gemak waarmee Waalse politici en opinieleiders de complottheorie van professor Balace slikken. Gebrek aan elementaire kennis over Vlaanderen, luidt het ontnuchterende antwoord. De Decker: "De Franstaligen beschouwen Vlaanderen nog steeds als een monoliet. De CVP zwaait als vanouds de plak, achter iedere uiting van Vlaamsvoelendheid ontwaren ze het Vlaams Blok, het is een zeer simplistische visie. Zelfs het beeld van het katholieke Vlaanderen uit de jaren vijftig blijft overeind, toen kardinaal Van Roey de politiek dicteerde en de pastoors bepaalden wat er tussen de lakens gebeurde. Ik probeer daartegen in te gaan, ik hamer altijd op hetzelfde: Vlaanderen is de voorbije vijftig jaar veel sneller en radicaler geëvolueerd dan de Walen en Brusselaars voor mogelijk houden. Er is allang geen kardinaal Van Roey meer, Vlaanderen is compleet gelaïciseerd, zeker nu met de CVP in de oppositie de laatste confessionele partij van het toneel is verdwenen. Ik kan het niet genoeg herhalen: in vele opzichten is Vlaanderen vandaag een modernere en pluralistischere samenleving dan Wallonië. Je ziet, ik doe mijn best, maar ik vrees dat een mensenleven niet zal volstaan." Misschien moet hij het probleem bij de bron aanpakken. Zijn boek van Lanoye aan professor Balace uitlenen, dat zou al enkele misverstanden uit de wereld helpen.

Erik Raspoet schrijft voor De Bijsluiter. Filip Claus is fotograaf van De Morgen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234